Ở nhiều phường nội thành, chỉ tiêu cây xanh công cộng tính theo đầu người rất thấp so với mức khuyến nghị. Câu trả lời quen thuộc là “không còn đất”. Nhưng đi bộ một vòng với bản đồ trong tay, bạn sẽ thấy những mảnh đất vài chục đến vài trăm mét vuông nằm im: góc giao lộ vát chéo, dải đất dưới đường dây điện, gầm cầu vượt, lô đất trống giữa hai nhà, khoảng lùi trước công trình công cộng.
Mỗi mảnh đó không làm nên một công viên. Nhưng một mạng lưới hai chục mảnh, mỗi mảnh cách nhà người dân vài phút đi bộ, có thể thay đổi đời sống hằng ngày nhiều hơn một công viên lớn ở rìa thành phố.
Paley Park: 390 mét vuông nổi tiếng thế giới
Năm 1967, Paley Park mở cửa ở Manhattan trên một lô đất khoảng 390 m² kẹp giữa hai toà nhà. Thiết kế chỉ có vài thành phần: một bức tường nước ở cuối lô che tiếng ồn giao thông, một hàng cây tán nhỏ cho bóng mát, ghế rời có thể di chuyển, một ki-ốt đồ uống, và mặt tiền mở thẳng ra vỉa hè với vài bậc thấp.
Nó được nhắc tới trong gần như mọi giáo trình thiết kế không gian công cộng vì chứng minh một điều: chất lượng quan trọng hơn diện tích. William Whyte đã quan sát và đánh giá đây là một trong những không gian được dùng nhiều nhất trong nghiên cứu của ông.
Nhận diện đất thừa có tiềm năng
| Loại đất thừa | Ưu điểm | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Góc giao lộ, đảo giao thông lớn | Nhiều người đi qua, dễ thấy | Ồn, bụi, phải an toàn khi sang đường |
| Khoảng lùi trước trường học, trụ sở | Có chủ quản lý rõ ràng | Cần thỏa thuận mở cửa |
| Gầm cầu vượt | Có mái che mưa nắng sẵn | Thiếu sáng tự nhiên, cây khó sống, tiếng ồn |
| Lô đất trống giữa phố | Kín đáo, yên tĩnh | Tình trạng pháp lý, thường chỉ dùng tạm thời |
| Hành lang bảo vệ đường điện, kênh | Dài, có thể nối thành tuyến | Giới hạn chiều cao cây, quy định an toàn |
Khi khảo sát, ghi thêm ai sở hữu hoặc quản lý mảnh đất. Đây thường là yếu tố quyết định mảnh đất có thành không gian công cộng được hay không, quan trọng hơn cả thiết kế.
Nguyên tắc thiết kế cho không gian nhỏ
Mở ra phố, không rào kín
Không gian nhỏ phải được nhìn thấy từ vỉa hè để người ta biết nó tồn tại và cảm thấy an toàn khi vào. Hàng rào cao, cổng khoá biến nó thành đất trống có rào.
Một chức năng chính rõ ràng
Với 200 m², không thể vừa là sân chơi, vừa là chỗ tập thể dục, vừa là vườn hoa. Chọn một vai chính theo nhu cầu khu vực: sân chơi cho trẻ nhỏ ở khu nhiều gia đình trẻ, chỗ ngồi bóng mát ở phố đông văn phòng, sân tập cho người già ở khu dân cư cũ.
Bóng mát trước, trang trí sau
Một cây tán rộng quan trọng hơn mười bồn hoa. Chọn cây có tán, rễ không phá nền, chịu được điều kiện đô thị.
Chỗ ngồi nhiều và đa dạng
Bờ bồn cây làm chỗ ngồi, ghế có tựa cho người già, bậc thấp cho trẻ con. Bố trí sao cho có thể ngồi một mình hoặc theo nhóm.
Che bớt tiếng ồn
Thảm thực vật dày không giảm tiếng ồn nhiều như người ta nghĩ, nhưng che tầm nhìn tới dòng xe giúp cảm giác yên tĩnh hơn. Tiếng nước chảy cũng che được một phần tiếng xe, như ở Paley Park.
Chi phí và vật liệu: làm ít mà bền
Không gian nhỏ thường có ngân sách nhỏ, nên mỗi đồng phải đặt đúng chỗ. Thứ tự ưu tiên hợp lý: cây và đất trồng trước (cây lớn là thứ mất nhiều năm mới có), rồi nền đi lại thấm nước (sỏi nén, gạch lát khe hở) để khỏi đọng nước, rồi chỗ ngồi, cuối cùng mới tới đèn trang trí và điểm nhấn.
Một vài chi tiết giúp giảm chi phí bảo trì về sau:
- Bồn cây xây cao 45 cm vừa làm chỗ ngồi, vừa bảo vệ gốc cây khỏi xe máy.
- Tránh cỏ lá mềm ở chỗ người đi lại nhiều; cỏ sẽ trụi sau một mùa. Dùng lớp phủ gốc hoặc cây bụi thấp chịu giẫm.
- Ghế bê tông hoặc đá có mặt ngồi gỗ thay được, thay vì ghế gỗ toàn phần mục sau vài mùa mưa.
- Để sẵn một vòi nước và một ổ điện có khoá cho người chăm sóc và hoạt động cộng đồng.
Quản lý: nơi dự án thành hay bại
Rất nhiều vườn hoa nhỏ được làm đẹp khi khánh thành, sau hai năm cây chết, ghế gãy, thành chỗ đổ rác. Nguyên nhân gần như luôn là không có người chịu trách nhiệm hằng ngày.
- Giao cho cộng đồng: tổ dân phố, hội người cao tuổi nhận chăm sóc, đổi lại được dùng tổ chức hoạt động.
- Kết hợp với hộ kinh doanh: một quán nước nhỏ được đặt ở góc, đổi lại quét dọn, tưới cây.
- Thiết kế dễ bảo trì: vật liệu bền, cây ít cần chăm, có vòi nước tưới gần.
Tạo mạng lưới, không làm lẻ tẻ
Giá trị lớn nhất đến khi các không gian nhỏ nối với nhau bằng tuyến đi bộ có bóng mát. Trên bản đồ khu vực, hãy vẽ các mảnh đất tiềm năng, sau đó vẽ vòng bán kính khoảng 300 m quanh mỗi mảnh. Mục tiêu: phủ kín khu ở, không để hộ nào quá 5 phút đi bộ tới một không gian xanh.
Áp dụng thực tế: tìm năm mảnh đất trong một buổi
- Chọn một phường, mở ảnh vệ tinh, đánh dấu mọi mảnh đất không có mái nhà, không phải đường, rộng trên khoảng 50 m².
- Đi thực địa, loại bỏ những mảnh đang có chức năng rõ (bãi xe có quản lý, sân trường đang dùng).
- Với mảnh còn lại, ghi: diện tích ước tính, bóng mát hiện có, ai đi qua, ai quản lý, tiếng ồn.
- Chọn năm mảnh có tiềm năng nhất, mỗi mảnh đề xuất một vai trò chính và một người hoặc nhóm có thể quản lý.
- Vẽ phác một mặt bằng 1/100 cho mảnh tốt nhất: cây, chỗ ngồi, lối vào từ vỉa hè.
Đồ án không gian công cộng có số liệu về đất thừa thật, đi kèm câu trả lời “ai sẽ chăm sóc nó”, luôn vượt trội so với những phương án chỉ vẽ công viên lớn trên đất chưa có.
Câu hỏi thường gặp
Vườn hoa túi là gì?
Là không gian công cộng rất nhỏ, thường vài chục đến vài trăm mét vuông, tận dụng góc phố, lô đất trống, khoảng lùi, phục vụ người dân trong phạm vi vài phút đi bộ.
Paley Park nổi tiếng vì điều gì?
Vì chỉ khoảng 390 m² nhưng được thiết kế tốt với tường nước che tiếng ồn, cây bóng mát, ghế rời và mặt tiền mở ra phố, trở thành một trong những không gian nhỏ được dùng nhiều nhất ở New York.
Tìm đất làm vườn hoa nhỏ trong đô thị dày ở đâu?
Có thể là góc giao lộ, đảo giao thông lớn, khoảng lùi trước công trình công cộng, gầm cầu vượt, lô đất trống, hành lang bảo vệ đường điện và kênh.
Vì sao nhiều vườn hoa nhỏ xuống cấp nhanh?
Chủ yếu do không có người chịu trách nhiệm chăm sóc hằng ngày. Giao cho cộng đồng hoặc kết hợp với hộ kinh doanh gần đó giúp duy trì tốt hơn.
Không gian nhỏ nên thiết kế thế nào?
Mở ra phố, chọn một chức năng chính, ưu tiên bóng mát, bố trí nhiều kiểu chỗ ngồi và dùng vật liệu dễ bảo trì.
