Nhiều đô thị Việt Nam đã thử mở phố đi bộ. Có nơi tấp nập mỗi tối cuối tuần, có nơi sau vài tháng chỉ còn loa phát nhạc và dãy hàng quán đóng cửa. Khác biệt hiếm khi nằm ở thiết kế lát nền hay đèn trang trí. Nó nằm ở những điều kiện có trước khi con phố bị cấm xe.
Một câu hỏi hữu ích để bắt đầu: nếu bỏ hết sự kiện và biểu diễn, còn ai đến con phố này và vì sao?
Điều kiện 1: Vị trí trong mạng lưới
Phố đi bộ thành công hầu hết là những phố vốn đã có nhiều người đi bộ qua: nối hai điểm thu hút (chợ và bến xe, nhà thờ và bờ hồ, khu văn phòng và khu ăn uống). Cấm xe trên một con phố ít người qua lại không tạo ra dòng người; nó chỉ làm con phố vắng hơn vì mất cả người đi xe ghé vào.
Cách kiểm: trước khi đề xuất, đếm người đi bộ trên phố vào các giờ khác nhau, so với các phố lân cận. Nếu phố đó không nằm trong top đầu khu vực, nên xem lại lựa chọn.
Điều kiện 2: Tầng trệt phục vụ nhiều nhóm và nhiều giờ
Một con phố chỉ toàn nhà hàng sẽ sống từ 18 tới 23 giờ. Chỉ toàn cửa hàng thời trang sẽ vắng sau 21 giờ. Chỉ toàn văn phòng sẽ chết cuối tuần. Phố đi bộ lâu bền cần trộn chức năng để có người suốt ngày:
| Khung giờ | Chức năng tạo người |
|---|---|
| 6–9 giờ | Quán ăn sáng, cà phê, tập thể dục |
| 9–17 giờ | Cửa hàng, dịch vụ, văn phòng tầng trên, bảo tàng, thư viện |
| 17–22 giờ | Ăn uống, giải trí, mua sắm |
| Cuối tuần | Chợ phiên, hoạt động gia đình, biểu diễn nhỏ |
Và quan trọng: người ở tầng trên. Nhà ở trên phố đi bộ tạo ra người qua lại cả sáng lẫn đêm, và mắt nhìn xuống phố. Phố mà tầng trên chỉ là kho hàng sẽ tối om sau giờ đóng cửa.
Điều kiện 3: Mô hình vận hành theo thời gian
Không nhất thiết cấm xe 24/7. Có nhiều mô hình:
- Đi bộ hoàn toàn: phù hợp với phố hẹp, mật độ người rất cao cả ngày.
- Đi bộ theo khung giờ: ví dụ tối thứ Sáu tới tối Chủ nhật. Phổ biến ở Việt Nam, ít xáo trộn cho cư dân.
- Phố chia sẻ (shared street): xe vẫn được vào nhưng tốc độ rất thấp, không phân tách vỉa hè với lòng đường, người đi bộ ưu tiên.
- Đi bộ trừ giờ giao hàng: xe hàng vào buổi sáng sớm, sau đó cấm.
Nhiều con phố nên bắt đầu bằng mô hình theo khung giờ, đếm người và phản hồi của hộ kinh doanh, rồi mới tính mở rộng.
Điều kiện 4: Hậu cần và cư dân
Đây là phần thường bị quên trong đồ án và gây xung đột nhiều nhất ngoài thực tế:
- Giao hàng cho cửa hàng: cần khung giờ và điểm dừng xe tải nhỏ ở đầu phố.
- Thu gom rác: quán ăn thải rác lớn, cần lịch và lối xe.
- Cư dân để xe: người sống trên phố cần chỗ gửi xe trong bán kính đi bộ ngắn.
- Cứu thương, cứu hỏa: giữ một dải thông suốt khoảng 3,5–4 m không bị bàn ghế lấn chiếm.
- Xe dồn sang phố bên cạnh: cần phương án tổ chức lại giao thông khu vực.
Điều kiện 5: Tiện nghi cơ bản
- Bóng mát và mái che mưa. Phố đi bộ không có cây chỉ dùng được sau hoàng hôn.
- Chỗ ngồi công cộng không bắt buộc phải mua đồ.
- Nhà vệ sinh công cộng trong phạm vi đi bộ ngắn.
- Chiếu sáng đều, không chỉ đèn trang trí.
Thiết kế mặt phố khi xe không còn là chủ
Khi bỏ xe, bề rộng lòng đường cũ trở thành không gian chung. Sai lầm thường thấy là giữ nguyên bó vỉa, để lại một “lòng đường” trống giữa hai vỉa hè. Người đi bộ vẫn theo thói quen đi sát nhà, phần giữa bỏ không, còn xe đẩy và xe lăn phải lên xuống bậc ở mỗi góc.
Cách làm tốt hơn là đưa về một cao độ (hoặc chênh rất nhỏ), sau đó phân vùng bằng vật liệu và đồ đạc thay vì bằng bậc:
- Dải sát mặt nhà cho quán bày bàn ghế, có ranh giới rõ bằng vật liệu khác màu.
- Dải giữa thông suốt cho dòng người và xe khẩn cấp.
- Cụm cây, ghế, đèn đặt thành “đảo” xen kẽ, không xếp một hàng liên tục chắn tầm nhìn.
Nhớ thêm chi tiết thoát nước: khi bỏ bó vỉa, rãnh thu nước dọc hai bên cũng mất. Cần rãnh thu ở giữa hoặc rãnh nông có nắp chịu lực, đủ cho mưa lớn nhiệt đới, không để đọng nước trước cửa hàng.
Những dấu hiệu phố đi bộ đang yếu dần
- Tỷ lệ cửa hàng đóng cửa, cho thuê tăng.
- Chỉ đông vào tối có biểu diễn, vắng các tối khác.
- Hàng quán đồng loạt chuyển sang cùng một loại hình.
- Người dân sống trên phố chuyển đi.
Áp dụng thực tế: bộ đếm trước và sau
Muốn đánh giá một phố đi bộ, cần số liệu trước khi đổi. Nếu đang làm đồ án đề xuất phố đi bộ, hãy đếm:
- Người đi bộ qua một mặt cắt ngang phố, 10 phút mỗi lần, vào 8h, 12h, 17h, 20h của một ngày thường và một ngày cuối tuần.
- Số người dừng lại (đứng, ngồi) trong đoạn 50 m.
- Tỷ lệ cửa hàng đang mở ở mỗi thời điểm.
- Số xe máy, ô tô đi qua cùng mặt cắt, để ước lượng lượng xe phải chuyển sang phố khác.
Với những con số này, bạn có thể lập luận vì sao chọn phố này, chọn mô hình vận hành nào, và xe sẽ đi đâu. Một đề xuất phố đi bộ có ba câu trả lời đó mạnh hơn nhiều so với một bộ phối cảnh đèn lồng rực rỡ.
Câu hỏi thường gặp
Điều kiện để phố đi bộ thành công là gì?
Phố phải vốn có nhiều người đi bộ qua, tầng trệt trộn nhiều chức năng phục vụ nhiều khung giờ, có người ở tầng trên, có phương án hậu cần giao hàng, gửi xe và tiện nghi như bóng mát, chỗ ngồi, nhà vệ sinh.
Có nên cấm xe phố đi bộ cả ngày không?
Không bắt buộc. Có thể vận hành theo khung giờ, theo mô hình phố chia sẻ hoặc cấm xe trừ giờ giao hàng. Nhiều phố nên thử theo khung giờ trước rồi mới mở rộng.
Phố chia sẻ là gì?
Là phố không phân tách vỉa hè và lòng đường, xe vẫn được vào nhưng phải đi rất chậm và nhường người đi bộ.
Vì sao phố đi bộ chỉ đông vào cuối tuần?
Thường vì tầng trệt chỉ có một loại hình như ăn uống, không có người ở tầng trên, và con phố phụ thuộc vào sự kiện thay vì dòng người đi bộ tự nhiên.
Đánh giá phố đi bộ cần số liệu gì?
Cần đếm người đi bộ qua mặt cắt, số người dừng lại, tỷ lệ cửa hàng mở, lượng xe phải chuyển hướng, đo trước và sau khi thay đổi.
