Giảng viên cầm bản vẽ tỷ lệ 1/5000 của một sinh viên năm ba: trên đó có từng cây xanh vẽ tròn, từng ô tô trong bãi đỗ, vạch kẻ đường. Câu nhận xét: “Em vẽ rất công phu, nhưng ở tỷ lệ này 1 mm là 5 m. Cái cây em vẽ đường kính 3 mm tức là một cây tán 15 m, và tôi không đọc được bản đồ sử dụng đất vì bị che bởi cây.”
Chọn tỷ lệ không phải chuyện in to hay in nhỏ. Mỗi tỷ lệ tương ứng với một loại quyết định, và do đó một mức chi tiết phù hợp.
Làm quen với con số
| Tỷ lệ | 1 mm trên giấy | 1 cm trên giấy | Khổ A1 phủ được khoảng |
|---|---|---|---|
| 1/10.000 | 10 m | 100 m | 8 × 5,5 km |
| 1/5000 | 5 m | 50 m | 4 × 2,8 km |
| 1/2000 | 2 m | 20 m | 1,6 × 1,1 km |
| 1/500 | 0,5 m | 5 m | 400 × 280 m |
Khổ A1 là 841 × 594 mm; con số phủ được ở trên đã làm tròn xuống, chừa một phần cho khung tên và chú giải. Nét bút mảnh nhất in ra thường khoảng 0,1–0,2 mm. Ở 1/5000, đó là 0,5–1 m ngoài thực tế: một nét vẽ đã rộng bằng một bức tường.
1/10.000 và 1/5000: cấu trúc
Ở Việt Nam, quy hoạch chung đô thị thường thể hiện ở 1/10.000 hoặc nhỏ hơn với thành phố lớn; quy hoạch phân khu thường ở 1/5000 hoặc 1/2000. Ở các tỷ lệ này, câu hỏi là:
- Khu vực nào dành cho ở, công nghiệp, cây xanh, dịch vụ?
- Mạng đường chính, khung giao thông ra sao?
- Các hành lang xanh, mặt nước, vùng cần bảo vệ ở đâu?
- Trung tâm các cấp đặt ở đâu?
Nên thể hiện: các vùng sử dụng đất bằng màu phẳng, đường chính (có thể vẽ bằng một nét dày thay vì hai mép), sông hồ, ranh giới, ký hiệu công trình công cộng lớn.
Không nên thể hiện: từng công trình, từng cây, đường nội bộ nhỏ, chi tiết vỉa hè.
1/2000: tổ chức khu
Đây là tỷ lệ của câu hỏi: trong một khu, các ô đất chia thế nào, đường khu vực chạy ra sao, công trình dịch vụ đặt ở ô nào.
Nên thể hiện: đường với hai mép, lòng đường và vỉa hè có thể phân biệt ở đường lớn; ô đất có ký hiệu chức năng và mã ô; chỉ tiêu cơ bản (mật độ, tầng cao, hệ số sử dụng đất) cho từng ô dạng bảng hoặc nhãn; mặt nước, cây xanh công cộng thành vùng; công trình công cộng chính thể hiện khối đơn giản nếu cần.
Không nên: từng ngôi nhà ở, từng cây đường phố, chi tiết lát nền.
1/500: hình thái cụ thể
Quy hoạch chi tiết 1/500 trả lời câu hỏi: công trình đặt chính xác ở đâu, khối nào, lối vào ở đâu, cây trồng ở đâu, bãi xe bố trí thế nào.
Nên thể hiện: từng công trình với tầng cao ghi trên khối; chỉ giới đường đỏ, chỉ giới xây dựng; vỉa hè, dải cây, lối vào, bãi đỗ; cây xanh vẽ theo vị trí; cao độ san nền tại các điểm chính; sân chơi, quảng trường có tổ chức không gian.
Không nên bỏ trống: ô đất chỉ tô màu mà không có công trình là lỗi ở tỷ lệ này. Hội đồng sẽ hỏi: khối nhà nằm đâu, sân ở đâu, xe vào đâu.
Nguyên tắc chung về độ nét
- Thứ bậc nét: ranh giới quan trọng nhất nét đậm nhất; chi tiết phụ nét mảnh, nhạt.
- Màu sử dụng đất nhất quán giữa các tỷ lệ, theo quy ước màu phổ biến trong hồ sơ quy hoạch (vàng cho đất ở, đỏ cho dịch vụ công cộng, xanh lá cho cây xanh, xanh dương cho mặt nước… tùy quy định hiện hành).
- Chữ đọc được khi in: cỡ chữ ghi chú in ra không nhỏ hơn khoảng 2–2,5 mm.
- Kiểm bằng in thử: màn hình phóng to vô hạn, giấy thì không. In thử một phần ở đúng tỷ lệ trước khi in bản chính.
Ký hiệu và chú giải: phần hay bị làm vội
Một bản vẽ quy hoạch đọc được hay không phụ thuộc nhiều vào chú giải. Các lỗi hay gặp:
- Chú giải có mục không xuất hiện trên bản vẽ, do chép từ đồ án khác hoặc từ mẫu chung.
- Hai màu quá giống nhau cho hai loại đất khác nhau, in ra không phân biệt được. Kiểm bằng cách in đen trắng thử: nếu hai loại đất thành cùng một sắc xám, cần thêm ký hiệu hoặc hoa văn.
- Ký hiệu công trình công cộng tự chế mỗi trang một kiểu. Chọn một bộ ký hiệu và dùng xuyên suốt.
- Thiếu thước tỷ lệ đồ hoạ. Chỉ ghi “1/2000” là không đủ, vì bản vẽ sẽ bị in thu nhỏ trong thuyết minh; thước tỷ lệ vẽ bằng vạch vẫn đúng khi thu phóng.
- Thiếu mũi tên chỉ hướng bắc và nguồn dữ liệu nền.
Nên làm một trang chú giải chung cho cả bộ hồ sơ trước khi vẽ bản đồ đầu tiên, rồi mọi bản vẽ đều lấy ký hiệu từ đó.
Chuyển giữa các tỷ lệ
Một đồ án tốt cho thấy sự nhất quán khi đi từ tỷ lệ nhỏ đến tỷ lệ lớn: trục xanh ở 1/5000 phải hiện ra thành công viên cụ thể ở 1/500; trung tâm khu ở 1/2000 phải có quảng trường, công trình cụ thể ở 1/500. Nếu phóng to một khu 1/500 mà không nhận ra nó ở bản 1/5000, có vấn đề về tính liên tục.
Áp dụng thực tế: bài tập “ba tỷ lệ”
- Chọn khu vực quanh nơi bạn sống.
- Vẽ bản đồ 1/5000 khổ A3: chỉ các vùng sử dụng đất và đường chính. Giới hạn 6 màu.
- Chọn một khu nhỏ trong đó, vẽ 1/2000: ô đất, đường khu vực, công trình công cộng.
- Chọn một ô trong khu, vẽ 1/500: từng công trình, sân, cây, lối vào, bãi xe.
- Đặt ba bản vẽ cạnh nhau, kiểm xem mỗi bản có đọc được không, có quá tải hay quá trống không.
Bài tập này giúp hình thành phản xạ: trước khi đặt bút, tự hỏi “ở tỷ lệ này, tôi đang quyết định điều gì”. Chỉ vẽ những gì phục vụ quyết định đó.
Câu hỏi thường gặp
Quy hoạch phân khu thường vẽ tỷ lệ bao nhiêu?
Ở Việt Nam, quy hoạch phân khu thường thể hiện ở tỷ lệ 1/5000 hoặc 1/2000; quy hoạch chi tiết ở 1/500; quy hoạch chung đô thị ở 1/10.000 hoặc nhỏ hơn.
Bản vẽ 1/5000 có nên vẽ cây xanh từng cây không?
Không. Ở 1/5000, 1 mm là 5 m, vẽ từng cây sẽ che bản đồ sử dụng đất và sai quy mô. Nên thể hiện cây xanh thành vùng.
Bản vẽ 1/500 cần thể hiện gì?
Từng công trình và tầng cao, chỉ giới đường đỏ, chỉ giới xây dựng, vỉa hè, lối vào, bãi đỗ xe, cây xanh theo vị trí, cao độ san nền và tổ chức sân, quảng trường.
Cỡ chữ trên bản vẽ quy hoạch nên bao nhiêu?
Chữ ghi chú in ra thường không nên nhỏ hơn khoảng 2–2,5 mm để đọc được. Nên in thử một phần ở đúng tỷ lệ trước khi in bản chính.
Làm sao biết bản vẽ quá chi tiết hay quá sơ sài?
Tự hỏi bản vẽ ở tỷ lệ đó phục vụ quyết định gì. Chi tiết không phục vụ quyết định là thừa; thiếu thông tin để ra quyết định là sơ sài.
