Hỏi sinh viên năm hai thành phố vườn là gì, câu trả lời thường là “thành phố nhiều cây xanh”. Đó là hiểu lầm phổ biến nhất về một trong những ý tưởng có ảnh hưởng nhất lịch sử quy hoạch. Ebenezer Howard, một người làm nghề tốc ký ở London, không phải kiến trúc sư, và cuốn sách năm 1898 của ông (tái bản năm 1902 với tên Garden Cities of To-morrow) dành phần lớn trang cho chuyện ai sở hữu đất và tiền thuê đất đi đâu.
Đọc lại Howard đúng cách giúp phân biệt phần hình ảnh đã bị bắt chước tràn lan với phần cơ chế mà ít ai làm theo.
Bối cảnh: London cuối thế kỷ 19
London khi đó là thành phố công nghiệp đông đúc, nhà ổ chuột, khói than, dịch bệnh. Nông thôn Anh ngược lại đang mất người vì nông nghiệp suy thoái. Howard nhìn thấy hai vấn đề là một: người dồn về thành phố vì cơ hội, bỏ lại nông thôn trì trệ. Ông muốn tạo một dạng định cư thứ ba kết hợp ưu điểm của cả hai.
Sơ đồ ba nam châm
Hình minh họa nổi tiếng nhất của Howard là ba nam châm: Thị trấn, Nông thôn, và Thị trấn–Nông thôn. Mỗi nam châm hút người bằng ưu điểm và đẩy người bằng nhược điểm:
- Thị trấn: việc làm, lương cao, giải trí; nhưng giá thuê đắt, không khí bẩn, xa thiên nhiên.
- Nông thôn: không khí trong lành, đất rẻ; nhưng thiếu việc, lương thấp, buồn tẻ.
- Thị trấn–Nông thôn: lấy việc làm và đời sống xã hội của thành phố, cộng thiên nhiên và giá đất của nông thôn.
Sơ đồ này là một lập luận về động lực di cư, không phải một bản vẽ thiết kế. Đây là điểm người đọc lướt thường bỏ qua.
Các con số của mô hình
| Thành phần | Theo sơ đồ của Howard |
|---|---|
| Tổng diện tích | Khoảng 6.000 mẫu Anh (khoảng 2.400 ha) |
| Phần đô thị ở trung tâm | Khoảng 1.000 mẫu Anh (khoảng 400 ha) |
| Dân số đô thị | Khoảng 30.000 người |
| Dân số vành nông nghiệp | Khoảng 2.000 người |
| Hình dạng | Vòng tròn, sáu đại lộ hướng tâm, vườn trung tâm, đại lộ vành |
| Khi đạt quy mô | Không phình ra, mà lập thành phố vườn mới cách một quãng, nối bằng đường sắt |
Điểm cuối cùng là quan trọng nhất về mặt không gian: Howard không muốn thành phố lan rộng vô hạn. Ông vẽ một cụm thành phố (social city) gồm nhiều thành phố vườn xoay quanh một thành phố trung tâm lớn hơn, cách nhau bởi đất nông nghiệp, nối với nhau bằng đường sắt liên đô thị. Đây là tiền thân của mô hình đô thị vệ tinh và vùng đô thị đa cực.
Phần cốt lõi bị lãng quên: ai sở hữu đất
Howard đề xuất rằng toàn bộ đất được mua bằng tiền vay khi còn là đất nông nghiệp giá rẻ, do một tổ chức ủy thác nắm giữ. Người dân và doanh nghiệp thuê đất. Khi thành phố hình thành, giá trị đất tăng lên nhờ chính sự có mặt của cộng đồng. Tiền thuê đất tăng lên được dùng để trả nợ, rồi để chi cho dịch vụ công, thay cho thuế.
Cơ chế này ngày nay có tên chung là thu hồi giá trị đất (land value capture): phần giá trị tăng thêm do đầu tư công và do cộng đồng tạo ra được đưa ngược lại cho cộng đồng, thay vì rơi hoàn toàn vào túi người tình cờ sở hữu đất. Đây là phần tư tưởng của Howard còn nguyên tính thời sự, và là phần mà hầu hết các dự án gắn mác “thành phố vườn” sau này đều bỏ đi.
Những gì đã được xây thật
Hai thành phố vườn được xây theo sáng kiến của chính phong trào Howard là Letchworth (khởi công 1903) và Welwyn Garden City (1920) ở Anh. Letchworth vẫn giữ một tổ chức quản lý đất có nguồn thu từ bất động sản chung, gần với ý Howard nhất. Kiến trúc sư của Letchworth, Raymond Unwin và Barry Parker, đã chuyển ý tưởng thành hình thái: nhà thấp tầng theo cụm, đường cong theo địa hình, vườn trước nhà, mật độ vừa phải.
Sau Thế chiến thứ hai, chương trình thành phố mới (New Towns) của Anh kế thừa ý tưởng thành phố vệ tinh có vành đai xanh, dù thay tổ chức ủy thác bằng cơ quan phát triển nhà nước.
Cái đã lỗi thời và cái bị hiểu sai
- Mật độ thấp. Mật độ của thành phố vườn ban đầu thấp so với tiêu chuẩn đô thị bền vững hôm nay. Bắt chước hình ảnh nhà vườn rộng rãi mà không có đường sắt liên đô thị đã sinh ra ngoại ô phụ thuộc ô tô.
- Tách chức năng rõ rệt. Sơ đồ đặt nhà máy ở vành ngoài, cạnh đường sắt, tách khỏi khu ở. Hợp lý với nhà máy khói than, nhưng không cần thiết với phần lớn việc làm hiện nay.
- Nhầm “thành phố vườn” với “khu đô thị sinh thái có nhiều cây”. Thiếu cơ chế đất và giới hạn quy mô, một khu đô thị nhiều cây chỉ là một khu đô thị nhiều cây.
Cái còn dùng được hôm nay
- Vành đai xanh như công cụ giới hạn lan tỏa và giữ đất nông nghiệp, sinh thái.
- Tư duy vùng đa cực: nhiều trung tâm vừa phải nối bằng giao thông công cộng thay vì một lõi khổng lồ.
- Thu hồi giá trị đất để tài trợ hạ tầng: ý tưởng trung tâm của nhiều mô hình tài chính đô thị hiện đại.
- Quy hoạch trọn gói: việc làm, nhà ở, dịch vụ, không gian xanh được lên kế hoạch cùng lúc chứ không phải khu ngủ thuần túy.
Áp dụng: đọc một dự án “thành phố vườn” bằng bốn câu hỏi
Khi gặp một đồ án hay tài liệu tự nhận theo tinh thần thành phố vườn, đặt bốn câu hỏi:
- Có giới hạn quy mô và vành đai không xây dựng rõ ràng không, hay chỉ có công viên nội khu?
- Việc làm nằm ở đâu, người dân đi làm bằng gì?
- Kết nối với đô thị trung tâm bằng giao thông công cộng hay chỉ bằng đường ô tô?
- Phần giá trị đất tăng thêm đi đâu, có quay lại tài trợ dịch vụ chung không?
Nếu câu trả lời cho ba trên bốn câu là không, đó là một khu ở nhiều cây, không phải thành phố vườn. Phân biệt được hai thứ này là bước đầu để đọc lý thuyết quy hoạch như một công cụ phân tích, chứ không như một bộ sưu tập hình ảnh đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố vườn là gì?
Là mô hình đô thị do Ebenezer Howard đề xuất năm 1898, kết hợp ưu điểm của thành phố và nông thôn: quy mô giới hạn khoảng 30.000 dân, bao quanh bởi vành đai nông nghiệp, đất do cộng đồng sở hữu và giá trị đất tăng thêm dùng cho dịch vụ công.
Sơ đồ ba nam châm của Howard nói gì?
Sơ đồ so sánh sức hút và nhược điểm của thị trấn, nông thôn và mô hình thị trấn nông thôn kết hợp. Đây là lập luận về lý do người dân di cư, nhằm chứng minh mô hình kết hợp hấp dẫn hơn cả hai.
Thành phố vườn đầu tiên được xây ở đâu?
Letchworth ở Anh, khởi công năm 1903, sau đó là Welwyn Garden City năm 1920. Cả hai được xây theo sáng kiến của phong trào thành phố vườn.
Thu hồi giá trị đất liên quan gì đến thành phố vườn?
Howard đề xuất cộng đồng mua đất khi còn rẻ, cho thuê lại, và dùng phần tiền thuê tăng thêm khi thành phố phát triển để trả nợ và chi cho dịch vụ công. Đây là tiền thân của các cơ chế thu hồi giá trị đất hiện đại.
Mô hình thành phố vườn có nhược điểm gì?
Mật độ thấp so với tiêu chuẩn hiện nay, tách chức năng khá rõ, và khi bị bắt chước chỉ phần hình ảnh mà thiếu giao thông công cộng thì dễ sinh ra ngoại ô phụ thuộc ô tô.
