Nếu bạn từng làm đồ án khu ở, gần như chắc chắn bạn đã đặt trường mầm non và tiểu học ở giữa khu, vẽ một vòng tròn bán kính vài trăm mét, và cho đường chính chạy vòng quanh ranh giới. Có thể bạn không biết mình đang dùng một sơ đồ được công bố năm 1929 trong một báo cáo quy hoạch vùng New York. Tác giả là Clarence Perry, một nhà xã hội học làm việc cho một quỹ từ thiện, và ý tưởng của ông đã trở thành đơn vị cơ bản của quy hoạch khu ở ở rất nhiều quốc gia.
Vấn đề Perry muốn giải quyết
Ô tô lan nhanh ở Mỹ những năm 1920, và tai nạn giao thông với trẻ em trên đường đi học trở thành mối lo lớn. Đồng thời, các thành phố lớn đang mất cảm giác cộng đồng: người ta không biết hàng xóm. Perry đề xuất tổ chức khu ở quanh một thiết chế mà mọi gia đình đều liên quan, trường tiểu học, và giữ xe chạy nhanh ra ngoài.
Sáu nguyên tắc của sơ đồ gốc
- Quy mô: dân số đủ để nuôi một trường tiểu học, tức vài nghìn người.
- Ranh giới: bao bởi các đường giao thông chính, đủ rộng để xe đi vòng thay vì xuyên qua.
- Không gian mở: một hệ thống công viên nhỏ và sân chơi, chiếm khoảng một phần mười diện tích.
- Công trình công cộng: trường học và các công trình cộng đồng đặt ở trung tâm hoặc quanh một không gian chung.
- Cửa hàng: đặt ở góc ngoài, nơi giao của các đường chính, gần các cửa hàng của đơn vị bên cạnh.
- Mạng đường nội bộ: thiết kế để phục vụ tiếp cận, hạn chế giao thông xuyên qua.
Bán kính của đơn vị thường được mô tả khoảng một phần tư dặm, tức khoảng 400 m, tương ứng năm phút đi bộ từ mép tới trung tâm.
Các biến thể lớn
| Biến thể | Điểm khác so với sơ đồ gốc |
|---|---|
| Radburn (New Jersey, khởi công 1929) | Tách hẳn đường xe và lối đi bộ; nhà quay lưng ra đường cụt, quay mặt ra dải công viên liên tục có lối đi bộ dẫn tới trường |
| Tiểu khu (microrayon) trong quy hoạch các nước xã hội chủ nghĩa | Quy mô lớn hơn, nhà ở chung cư, hệ thống dịch vụ phân cấp theo bán kính, nhà nước xây trọn gói |
| Thành phố mới ở Anh sau chiến tranh | Nhiều đơn vị ở ghép thành thành phố, mỗi đơn vị có trung tâm nhỏ, thành phố có trung tâm chung |
| Khu ở mới theo thiết kế đô thị truyền thống mới | Giữ bán kính đi bộ nhưng thay đường cụt bằng mạng ô cờ, đưa cửa hàng vào tâm thay vì góc |
Ở Việt Nam, các khu tập thể xây trong giai đoạn kinh tế kế hoạch mang rõ dấu ấn tiểu khu: nhà năm tầng xếp theo hàng, khoảng sân giữa, nhà trẻ, trường học, cửa hàng mậu dịch ở trung tâm. Khái niệm “đơn vị ở” trong các tiêu chuẩn quy hoạch hiện nay cũng là hậu duệ trực tiếp của tư duy này.
Tư duy phân cấp dịch vụ theo bán kính
Đóng góp lâu dài nhất của đơn vị ở là phân cấp dịch vụ theo khoảng cách. Mỗi loại dịch vụ có một ngưỡng dân số nuôi nó và một khoảng cách người dùng chấp nhận:
- Dùng hàng ngày (nhà trẻ, trường tiểu học, cửa hàng tiện lợi, sân chơi): trong bán kính đi bộ vài trăm mét.
- Dùng hàng tuần (chợ, trường trung học cơ sở, trạm y tế): trong bán kính vài trăm mét đến khoảng một cây số.
- Dùng thỉnh thoảng (bệnh viện, trung tâm thương mại, công viên lớn): phục vụ nhiều đơn vị ở, tiếp cận bằng xe.
Khi kiểm tra một phương án, đừng chỉ vẽ vòng tròn bán kính. Hãy vẽ vùng tiếp cận theo mạng đường thật (network buffer): từ trường, đi dọc đường và ngõ đúng 400 m theo mọi hướng. Diện tích vùng này thường chỉ bằng 50–70% vòng tròn lý thuyết, ít hơn nhiều nếu mạng đường có nhiều đường cụt.
Điểm yếu khi áp dụng máy móc
Hướng vào trong, quay lưng ra ngoài
Đường chính làm ranh giới đồng nghĩa mọi đơn vị quay lưng với đường chính. Đường chính trở thành hành lang xe chạy nhanh, hai bên là tường rào, không ai đi bộ. Trong khi đó, về mặt lịch sử, đường chính thường là nơi sống động nhất của đô thị.
Cửa hàng ở góc không sống nổi
Đặt cửa hàng ở góc ngoài giả định mọi người lái xe đi mua sắm. Với người đi bộ từ tâm đơn vị ra góc, quãng đường là dài nhất.
Đường cụt làm dài quãng đi bộ
Mạng đường nội bộ chống xuyên qua tốt với xe nhưng cũng chống xuyên qua với người đi bộ, nếu không có lối đi riêng. Nhiều khu ở “bán kính 400 m” trên giấy thực tế cần đi 800–1.000 m.
Cộng đồng không được tạo ra bằng ranh giới
Nghiên cứu xã hội học sau này cho thấy mạng lưới quan hệ của người dân không trùng với ranh đơn vị ở. Người ta kết bạn qua công việc, trường học của con, nơi thờ cúng, câu lạc bộ, nhiều khi ở khu khác.
Áp dụng: kiểm tra một phương án khu ở trong 30 phút
- Đánh dấu vị trí trường tiểu học, nhà trẻ, sân chơi, cửa hàng tiện lợi, điểm dừng xe buýt.
- Từ mỗi điểm, vẽ vùng tiếp cận 400 m theo mạng đường và lối đi bộ thật, không vẽ vòng tròn.
- Tính phần trăm số lô nhà ở nằm trong vùng tiếp cận của cả ba dịch vụ hàng ngày.
- Xem đường chính bao quanh: hai bên có mặt tiền hoạt động hay tường rào? Nếu tường rào, đề xuất ít nhất một dải có cửa hàng quay ra đường chính.
- Đếm đường cụt; với mỗi đường cụt, đề xuất một lối đi bộ nối tiếp.
Mục tiêu hợp lý cho một khu ở mới là trên 80% số lô nằm trong vùng tiếp cận thật của cả ba dịch vụ hàng ngày. Nếu phương án của bạn dưới 60%, vấn đề thường nằm ở mạng đường chứ không ở vị trí công trình, và sửa mạng đường sớm rẻ hơn rất nhiều so với sửa sau khi đã chia lô.
Câu hỏi thường gặp
Đơn vị ở láng giềng là gì?
Là mô hình tổ chức khu ở do Clarence Perry công bố năm 1929, lấy trường tiểu học làm trung tâm, bán kính đi bộ khoảng 400 m, đường giao thông chính chạy quanh ranh giới và mạng đường nội bộ hạn chế xe đi xuyên qua.
Vì sao bán kính đơn vị ở thường là 400 m?
Vì 400 m tương đương khoảng năm phút đi bộ, khoảng cách mà đa số người, kể cả trẻ em, sẵn sàng đi bộ hàng ngày tới trường hoặc cửa hàng.
Radburn khác đơn vị ở Perry thế nào?
Radburn tách hoàn toàn đường xe và lối đi bộ. Nhà quay lưng ra đường cụt và quay mặt ra dải công viên có lối đi bộ liên tục dẫn tới trường, để trẻ em không phải băng qua đường xe.
Vùng tiếp cận theo mạng đường là gì?
Là vùng mà người ta thực sự đi tới được trong một khoảng cách cho trước khi đi dọc đường và lối đi, thay vì vòng tròn đường chim bay. Nó thường nhỏ hơn nhiều so với vòng tròn lý thuyết.
Nhược điểm của mô hình đơn vị ở là gì?
Các đơn vị quay lưng với đường chính làm đường chính mất sức sống, cửa hàng đặt ở góc bất tiện cho người đi bộ, đường cụt kéo dài quãng đi thực tế, và ranh giới không tự tạo ra cộng đồng.
