Nhìn phối cảnh của nhiều khu đô thị mới, bạn sẽ thấy cùng một công thức: những tháp cao đứng cách xa nhau, giữa là thảm cỏ xanh mướt, đường lớn chạy thẳng tắp. Công thức ấy có một tác giả gần như duy nhất. Khoảng một trăm năm trước, Le Corbusier đã vẽ nó thành hệ thống, và nó đã thay đổi bộ mặt đô thị toàn thế giới.
Điều đáng học không phải là chê hay khen mô hình, mà là hiểu nó giải quyết vấn đề gì, dựa trên giả định nào, và giả định nào đã sai khi đem ra xây thật.
Vấn đề mà Le Corbusier muốn giải quyết
Paris đầu thế kỷ 20 có những khu phố chật hẹp, nhà thiếu ánh sáng, bệnh lao lan rộng, xe cộ mới xuất hiện chen lấn trong phố cổ. Le Corbusier chẩn đoán: thành phố cũ quá dày, quá tối, quá hỗn loạn. Giải pháp của ông: tăng mật độ theo chiều đứng để giải phóng mặt đất.
Ba bản vẽ cần biết
| Đề xuất | Năm | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Thành phố đương đại cho ba triệu dân (Ville Contemporaine) | 1922 | Tháp văn phòng hình chữ thập ở trung tâm, khu ở dạng khối dài, sân bay và nhà ga ở giữa |
| Kế hoạch Voisin | 1925 | Đề xuất phá một phần trung tâm Paris bên bờ bắc sông Seine để xây tháp |
| Thành phố Tỏa sáng (Ville Radieuse) | đầu thập niên 1930 | Phân dải chức năng song song, nhà ở khối lớn nâng trên cột, mặt đất thành công viên liên tục |
Kế hoạch Voisin không được xây, nhưng nó cho thấy mức độ quyết liệt của tư duy: thành phố cũ được coi là thứ có thể xoá để thay bằng hệ thống hợp lý hơn.
Hiến chương Athens và bốn chức năng
Hội nghị Quốc tế Kiến trúc Hiện đại (CIAM) năm 1933, họp trên một con tàu đi Athens, thảo luận về “thành phố chức năng”. Kết luận được Le Corbusier biên tập và xuất bản năm 1943 với tên Hiến chương Athens. Thành phố được chia thành bốn chức năng: ở, làm việc, nghỉ ngơi giải trí, giao thông. Mỗi chức năng cần một vùng riêng, được nối bằng hệ thống đường phân cấp.
Tư duy này đi thẳng vào các quy trình quy hoạch sau chiến tranh ở rất nhiều nước, kể cả hệ thống phân khu chức năng mà sinh viên học hôm nay. Chandigarh ở Ấn Độ do chính Le Corbusier chủ trì quy hoạch từ đầu thập niên 1950, và Brasília của Lúcio Costa là hai thành phố thủ phủ mới mang dấu ấn rõ nhất.
Bốn giả định đã sai khi xây thật
1. Không gian xanh rộng thì sẽ được dùng
Thảm cỏ giữa các tháp thường không thuộc về ai cụ thể. Không có cửa hàng, không có lối vào nhà mở ra, không có ai nhìn xuống. Kết quả là khoảng trống vô chủ, ban ngày vắng, ban đêm đáng sợ. Không gian được dùng khi nó có mép hoạt động và có người chịu trách nhiệm.
2. Tách chức năng làm cuộc sống hiệu quả hơn
Khu ở thuần túy trống rỗng ban ngày, khu văn phòng trống rỗng ban đêm. Mọi chuyến đi đều dài hơn và phụ thuộc phương tiện. Những gì làm phố sống động, như tiệm sửa xe cạnh quán cơm cạnh nhà ở, bị xếp vào vùng khác.
3. Đường phố là thứ phục vụ xe
Mô hình coi phố truyền thống là hành lang lỗi thời, thay bằng đường cao tốc tách biệt và lối đi bộ trong công viên. Mất phố là mất nơi giao tiếp tự nhiên, mất chỗ cho kinh doanh nhỏ, và mất sự quan sát lẫn nhau giúp khu vực an toàn.
4. Một nhà thiết kế có thể vẽ đúng cả thành phố
Mô hình giả định rằng nhu cầu có thể được tính toán hết từ trên xuống. Thực tế nhu cầu thay đổi liên tục, và các khu phố thích ứng tốt nhất là nơi có nhiều chủ thể nhỏ tự điều chỉnh.
Trường hợp Pruitt-Igoe: bài học thường bị kể sai
Khu nhà ở xã hội Pruitt-Igoe ở St. Louis (Mỹ), hoàn thành giữa thập niên 1950 với hơn ba chục khối nhà mười một tầng, bị phá dỡ từ năm 1972. Nó thường được dẫn làm biểu tượng cho sự thất bại của kiến trúc và quy hoạch hiện đại.
Các nghiên cứu sau này nhấn mạnh rằng nguyên nhân phức tạp hơn thiết kế: ngân sách bảo trì không đủ, dân cư bị tập trung cùng hoàn cảnh khó khăn, kinh tế thành phố suy giảm, chính sách nhà ở phân biệt. Thiết kế có góp phần (hành lang và cầu thang không ai quản lý, thang máy dừng cách tầng), nhưng đổ hết cho hình khối là bài học sai. Bài học đúng: hình thái không gian và mô hình quản lý, tài chính phải được thiết kế cùng nhau.
Cái đáng giữ lại
Phê phán Le Corbusier đã trở thành phản xạ trong giới quy hoạch, nhưng một số đóng góp vẫn có giá trị:
- Ánh sáng, thông gió, tầm nhìn là quyền cơ bản của mọi căn hộ; khoảng cách giữa các khối nhà dựa trên góc chiếu nắng là thực hành đúng.
- Mặt đất tự do dưới công trình có thể thành không gian công cộng tốt nếu có hoạt động và có quản lý.
- Tư duy hệ thống về giao thông phân cấp vẫn cần thiết ở tầng cao tốc và đường chính.
- Nhà ở tiêu chuẩn hoá, xây nhanh, rẻ là công cụ quan trọng khi thiếu nhà quy mô lớn.
Áp dụng: kiểm tra một phương án “tháp giữa công viên”
Khi phương án của bạn hoặc của nhóm có dạng khối tháp đứng riêng, dùng checklist này để tránh lặp lại lỗi cũ:
- Mỗi khoảng xanh thuộc về ai? Ai dọn, ai trông, ai dùng hàng ngày?
- Tầng trệt có bao nhiêu mét mặt tiền mở ra phố hoặc ra lối đi công cộng?
- Từ một căn hộ, đi bộ đến cửa hàng tiện lợi, trạm xe buýt, trường tiểu học mất bao nhiêu phút?
- Có phố thật, với vỉa hè và lối vào nhà, hay chỉ có đường nội bộ dẫn tới bãi đỗ?
- Chi phí vận hành thang máy, bảo trì cảnh quan được tính cho ai trả trong ba mươi năm?
Nếu không trả lời được câu một và câu năm, phương án đó đang lặp lại chính xác giả định đã khiến nhiều khu tháp trên thế giới xuống cấp. Cách sửa thường không phải bỏ tháp, mà là kéo khối đế ra sát phố, chia nhỏ không gian xanh cho từng nhóm cư dân, và đưa hoạt động vào tầng trệt.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Tỏa sáng của Le Corbusier là gì?
Là mô hình đô thị Le Corbusier phát triển đầu thập niên 1930, với nhà ở khối lớn nâng trên cột, mặt đất thành công viên liên tục và các chức năng đô thị được chia thành dải riêng biệt.
Hiến chương Athens nói gì?
Hiến chương Athens là văn bản của CIAM, xuất bản năm 1943, đề xuất chia thành phố thành bốn chức năng ở, làm việc, nghỉ ngơi và giao thông, mỗi chức năng một vùng riêng. Nó ảnh hưởng lớn đến quy hoạch phân khu sau chiến tranh.
Vì sao khu tháp cao giữa công viên hay xuống cấp?
Vì không gian xanh thường không thuộc về ai, tầng trệt thiếu hoạt động, thiếu phố thật và chi phí vận hành cao. Khi quản lý và tài chính không theo kịp, khu vực nhanh chóng xuống cấp.
Pruitt-Igoe thất bại vì thiết kế phải không?
Thiết kế có góp phần nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Thiếu ngân sách bảo trì, tập trung cư dân khó khăn và kinh tế địa phương suy giảm là những yếu tố quan trọng không kém.
Ý tưởng nào của Le Corbusier vẫn còn giá trị?
Đảm bảo ánh sáng, thông gió và tầm nhìn cho mọi căn hộ, tư duy hệ thống giao thông phân cấp, và việc giải phóng mặt đất cho không gian công cộng khi có hoạt động và quản lý tốt.
