Nhiều sinh viên tốt nghiệp với bộ hồ sơ đồ án đẹp, rồi đi làm và bất ngờ vì phần lớn thời gian không dùng để vẽ, mà để họp, lấy ý kiến, sửa theo góp ý, điều chỉnh vì một chủ đầu tư đổi ý, một tuyến đường chưa có vốn. Giáo trình thiết kế dạy thành phố nên có hình gì; giáo trình lý thuyết quy hoạch còn một nửa thứ hai: quyết định được đưa ra như thế nào.
Phân biệt hai loại lý thuyết này là bước đầu tiên. Người ta gọi chúng là lý thuyết trong quy hoạch (theory in planning: nội dung, như thành phố vườn, TOD) và lý thuyết về quy hoạch (theory of planning: quy trình). Bài này nói về loại thứ hai.
Mô hình duy lý toàn diện
Đây là mô hình ngầm định trong hầu hết đồ án sinh viên, và trong nhiều quy trình lập quy hoạch chính thức. Các bước:
- Xác định vấn đề và mục tiêu.
- Thu thập đầy đủ dữ liệu hiện trạng.
- Đề xuất tất cả các phương án khả thi.
- Đánh giá hệ quả của từng phương án.
- Chọn phương án tối ưu.
- Thực hiện và giám sát.
Ưu điểm: minh bạch, có thể kiểm tra, dễ dạy. Nhược điểm được chỉ ra từ những năm 1950: không ai có đủ thông tin, thời gian và năng lực tính toán để làm đúng như vậy. Mục tiêu của các nhóm khác nhau thường xung đột, không có một “tối ưu” chung.
Mô hình gia tăng: “lần mò mà tiến”
Năm 1959, nhà khoa học chính trị Charles Lindblom viết một bài báo nổi tiếng với tựa đề gần như là “khoa học của việc lần mò mà tiến” (The Science of Muddling Through). Ông lập luận rằng trên thực tế, người ra quyết định không so sánh mọi phương án, mà chỉ so vài phương án khác chút ít so với hiện trạng, thử, rồi điều chỉnh.
Lindblom không coi đây là khuyết điểm, mà là cách hợp lý khi thông tin hạn chế: bước nhỏ ít rủi ro, dễ sửa sai. Phê bình chính: mô hình gia tăng khó tạo ra thay đổi lớn khi cần, và nghiêng về duy trì hiện trạng.
Nhiều nhà lý thuyết sau đó đề xuất cách kết hợp: dùng phân tích tổng thể để xác định hướng lớn, và dùng bước gia tăng để triển khai.
Quy hoạch bênh vực
Năm 1965, Paul Davidoff đề xuất rằng người làm quy hoạch không thể trung lập. Mỗi phương án phục vụ lợi ích của nhóm này hơn nhóm khác. Ông đề nghị người làm quy hoạch có thể đại diện cho các nhóm ít tiếng nói, soạn phương án riêng cho họ, giống như luật sư đại diện cho thân chủ trong một phiên tranh tụng.
Giá trị lâu dài của ý tưởng này: làm rõ rằng mọi phương án đều có người được và người mất, và buộc người lập quy hoạch phải nói rõ phương án của mình phục vụ ai.
Quy hoạch giao tiếp và cộng tác
Từ cuối những năm 1980, một dòng lý thuyết lấy cảm hứng từ triết học giao tiếp cho rằng vai trò chính của người làm quy hoạch là tổ chức đối thoại giữa các bên để đi đến đồng thuận, chứ không phải người chuyên gia đưa ra lời giải. Kỹ năng quan trọng không chỉ là vẽ và phân tích, mà là lắng nghe, dàn xếp, trình bày thông tin cho người không chuyên hiểu.
Phê bình: đối thoại không xoá được chênh lệch quyền lực; bên mạnh vẫn có thể chi phối. Và đồng thuận có thể mất rất nhiều thời gian.
Bảng so sánh bốn mô hình
| Mô hình | Vai trò người làm quy hoạch | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Duy lý toàn diện | Chuyên gia kỹ thuật | Minh bạch, hệ thống | Đòi hỏi thông tin phi thực tế |
| Gia tăng | Người điều chỉnh thực dụng | Ít rủi ro, dễ sửa | Khó tạo thay đổi lớn |
| Bênh vực | Người đại diện cho một nhóm | Làm rõ lợi ích các bên | Có thể gây đối đầu |
| Cộng tác | Người điều phối đối thoại | Tăng tính chấp nhận | Tốn thời gian, không xoá chênh lệch quyền lực |
Thang tham gia của Arnstein
Năm 1969, Sherry Arnstein công bố “thang tham gia của người dân”, gồm tám bậc chia ba nhóm: không tham gia (bậc thấp nhất, người dân chỉ được “giáo dục” về quyết định đã có), tham gia hình thức (thông báo, tham vấn, xoa dịu), và quyền lực thực sự (hợp tác, uỷ quyền, tự quản).
Thang này vẫn là công cụ hữu ích để tự hỏi: hoạt động lấy ý kiến trong dự án của mình đang ở bậc nào? Treo bản vẽ ở nhà văn hoá rồi thu phiếu góp ý là thông báo và tham vấn; cùng người dân chọn vị trí sân chơi trên bản đồ và điều chỉnh theo kết quả là gần bậc hợp tác.
Áp dụng vào đồ án và công việc
Bạn không cần chọn một mô hình duy nhất. Một số cách vận dụng cụ thể:
- Trong thuyết minh, thêm một mục “các bên liên quan”: ai được lợi, ai chịu tác động, ai có tiếng nói. Chỉ một trang nhưng thể hiện tư duy bênh vực.
- Khi đề xuất phương án, trình bày hai đến ba phương án thật sự khác nhau về giá trị (ví dụ ưu tiên giữ cây xanh hay ưu tiên nhà ở), không phải ba biến thể hình khối của cùng một ý.
- Chia giai đoạn cho phần thực hiện: bước đầu nhỏ, có thể thử, có thể điều chỉnh. Đây là tư duy gia tăng.
- Khi khảo sát, thiết kế ít nhất một hoạt động có người dân vẽ hoặc chọn trên bản đồ, thay vì chỉ phát phiếu hỏi.
- Chuẩn bị bản trình bày cho người không chuyên: ít ký hiệu, nhiều phối cảnh tầm mắt, mặt cắt có người.
Người làm quy hoạch giỏi hiếm khi là người có bản vẽ đẹp nhất trong phòng, mà là người hiểu vì sao một bản vẽ được chấp nhận hay bị gác lại. Đọc lý thuyết quy trình không làm bạn vẽ nhanh hơn, nhưng làm bạn bớt ngạc nhiên khi bước vào nghề.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình quy hoạch duy lý toàn diện là gì?
Là quy trình gồm xác định mục tiêu, thu thập dữ liệu, đề xuất mọi phương án, đánh giá và chọn phương án tối ưu. Nó minh bạch và hệ thống nhưng đòi hỏi thông tin và năng lực tính toán thường không có trong thực tế.
Quy hoạch gia tăng khác quy hoạch duy lý thế nào?
Quy hoạch gia tăng chỉ so sánh vài phương án khác chút ít so với hiện trạng, làm từng bước nhỏ và điều chỉnh dần. Nó ít rủi ro hơn nhưng khó tạo thay đổi lớn.
Quy hoạch bênh vực là gì?
Là quan điểm cho rằng người làm quy hoạch không trung lập và có thể đại diện cho các nhóm ít tiếng nói, soạn phương án riêng cho họ, tương tự luật sư đại diện cho thân chủ.
Thang tham gia của Arnstein có mấy bậc?
Có tám bậc chia thành ba nhóm: không tham gia, tham gia hình thức và quyền lực thực sự của người dân. Nó giúp đánh giá mức độ thực chất của việc lấy ý kiến cộng đồng.
Sinh viên quy hoạch có cần học lý thuyết quy trình không?
Có, vì trong công việc thực tế phần lớn thời gian dành cho lấy ý kiến, điều chỉnh và phối hợp các bên. Hiểu lý thuyết quy trình giúp trình bày phương án thuyết phục và thiết kế các bước thực hiện khả thi.
