Một hàng cây mới trồng trên con đường vừa nâng cấp. Ba năm sau, một phần ba số cây đã chết hoặc còi cọc, được thay bằng cây mới. Năm năm sau lại thay tiếp. Con đường có cây, nhưng không bao giờ có tán. Trong khi đó, vài cây cổ thụ ở góc chợ cũ, mọc trên một khoảng đất rộng không ai đụng tới, vẫn xanh tốt qua mấy chục năm.
Cây đường phố không chết vì “thời tiết khắc nghiệt”. Phần lớn chết vì thiết kế không để cho chúng sống.
Cây sống bằng phần dưới mặt đất
Người thiết kế thường chỉ nghĩ tới phần trên: tán rộng bao nhiêu, cao bao nhiêu. Nhưng sức khoẻ của cây do bộ rễ quyết định. Rễ hấp thụ nước và dinh dưỡng chủ yếu ở lớp đất nông, trong khoảng vài chục cm đến một mét đầu tiên, và lan rộng ra xa hơn nhiều so với mép tán.
Trên đường phố, rễ cây gặp:
- Hố trồng nhỏ, thường chỉ 1 × 1 m, bị bó kín bởi bó vỉa và nền vỉa hè.
- Nền đất dưới vỉa hè bị lu lèn chặt để chịu lực, rễ không xuyên qua được, thiếu khí.
- Đường ống, cáp ngầm chạy sát hố.
- Đất trồng là đất san lấp lẫn xà bần.
Rễ không có chỗ đi nên hoặc cây còi cọc, hoặc rễ trồi lên mặt tìm khí và nước, làm vỡ gạch vỉa hè. Khi đó cây bị coi là “thủ phạm” và bị chặt.
Thể tích đất: con số quyết định
Nhiều hướng dẫn thiết kế cây đường phố trên thế giới đưa ra khuyến nghị thể tích đất trồng cho từng cỡ cây. Cây bóng mát lớn cần thể tích đất lên tới hàng chục mét khối để phát triển đầy đủ, trong khi một hố 1 × 1 × 1 m chỉ có 1 m³.
Mối quan hệ rất rõ: thể tích đất càng lớn, tán cây trưởng thành càng lớn. Không thể mong một cây tán rộng 10 m sống khoẻ trong 1 m³ đất.
Các giải pháp tăng thể tích đất
| Giải pháp | Cách làm | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| Dải trồng liên tục | Thay nhiều hố riêng bằng một dải đất dài chạy dọc vỉa hè | Vỉa hè rộng, ít lối vào nhà |
| Hố nối ngầm | Các hố riêng trên mặt nhưng nối với nhau bằng rãnh đất bên dưới | Vỉa hè cần mặt đi liên tục |
| Đất cấu trúc | Hỗn hợp đá dăm và đất chịu lực lèn được, rễ vẫn xuyên qua khe đá | Dưới vỉa hè, bãi đỗ xe |
| Hệ khung chịu lực module | Khung nhựa hoặc bê tông đỡ mặt lát, bên trong chứa đất tơi | Dự án có ngân sách, cần thể tích lớn |
Chọn loài cây
Chọn cây cho đường phố cần cân nhắc nhiều hơn là “cây đẹp, lớn nhanh”:
- Cỡ cây trưởng thành phù hợp không gian: phố hẹp, nhà sát, có đường dây điện trên cao thì chọn cây cỡ vừa.
- Hệ rễ: tránh loài rễ nông lan mạnh ở chỗ gần móng nhà, đường ống.
- Độ giòn cành: cây gỗ giòn dễ gãy cành trong bão, nguy hiểm cho người và xe.
- Chịu hạn, chịu ngập theo điều kiện thực tế của tuyến đường.
- Quả, hoa rụng: quả to, nặng hoặc gây trơn trượt không hợp với vỉa hè đông người.
- Đa dạng loài: không trồng một loài cho cả thành phố; một loại sâu bệnh có thể xoá sổ cả hàng cây.
Danh mục cây khuyến khích trồng của từng địa phương là điểm khởi đầu tốt; kết hợp ý kiến chuyên gia lâm nghiệp đô thị cho từng tuyến.
Bố trí theo hướng nắng, không theo nhịp đều
Bản vẽ thường đặt cây cách đều hai bên đường cho đẹp. Nhưng bóng mát phụ thuộc hướng phố và giờ trong ngày. Phố chạy Bắc – Nam có nắng chiều gay gắt chiếu thẳng vào vỉa hè phía Đông, trong khi vỉa hè phía Tây được chính dãy nhà che bóng từ đầu giờ chiều. Phố chạy Đông – Tây thì nắng chiều rọi dọc theo trục phố, cả hai vỉa hè đều khó được nhà che, và cây trở thành nguồn bóng mát gần như duy nhất.
Hệ quả cho thiết kế:
- Ưu tiên cây tán rộng và trồng dày hơn ở phía vỉa hè hứng nắng chiều, nơi người đi bộ và người bán hàng chịu nóng nhiều nhất.
- Ở phố hẹp, một hàng cây lớn ở phía nắng có thể hiệu quả hơn hai hàng cây nhỏ.
- Trước điểm dừng xe buýt, trường học, chợ, bố trí cụm cây riêng vì đó là nơi người đứng lâu.
Kiểm nhanh bằng phần mềm mô phỏng bóng đổ trong các công cụ dựng hình 3D hoặc đơn giản là đi thực địa lúc 15 giờ và phác vùng nắng lên bản đồ.
Xung đột với hạ tầng
Cây đường phố thường bị chặt nhiều nhất khi đào đường sửa ống, hạ ngầm cáp. Trong thiết kế:
- Bố trí tuyến hạ tầng ngầm tách khỏi dải trồng cây ngay từ mặt cắt đường.
- Dùng tấm chắn rễ ở phía có móng nhà hoặc đường ống quan trọng.
- Giữ khoảng cách với đèn chiếu sáng, biển báo để tán cây không che khuất.
Trồng và chăm sóc ba năm đầu
Ba năm đầu là giai đoạn cây thiết lập rễ, tỷ lệ chết cao nhất. Những việc quyết định:
- Tưới đủ trong mùa khô: cây mới trồng chưa có rễ sâu, phụ thuộc hoàn toàn vào tưới.
- Cọc chống đúng cách: giữ cây đứng vững nhưng không siết thân; tháo khi cây đã bám rễ.
- Không đắp đất quá cổ rễ: trồng quá sâu làm thối gốc.
- Phủ gốc: lớp phủ hữu cơ giữ ẩm, giảm cỏ dại.
- Bảo vệ gốc: tránh xe máy đỗ lên, đổ nước rửa, hoá chất vào gốc.
Áp dụng thực tế: kiểm một hàng cây
- Chọn một đoạn phố 200 m. Đếm số vị trí cây: còn sống khoẻ, còi cọc, chết, trống.
- Đo kích thước hố trồng, ghi mặt hố có bị lát kín hay không.
- Quan sát gốc: có rễ trồi, gạch vỡ, bị đỗ xe lên không.
- Ghi hạ tầng xung quanh: nắp hố ga, cột điện, tủ điện sát gốc.
- Tính tỷ lệ cây khoẻ và đề xuất loại hố trồng phù hợp cho đoạn phố.
Khi vẽ mặt cắt đường cho đồ án, hãy vẽ cả phần dưới mặt đất: hố trồng, đất cấu trúc, tuyến ống. Một mặt cắt có rễ cây là dấu hiệu người thiết kế đã nghĩ tới việc cây sống được hai mươi năm, không chỉ đẹp trong ngày khánh thành.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây đường phố hay chết sau vài năm?
Chủ yếu do hố trồng quá nhỏ, đất bị lèn chặt, đất trồng kém chất lượng, xung đột với hạ tầng ngầm, chọn loài không phù hợp và thiếu tưới trong ba năm đầu.
Cây bóng mát cần bao nhiêu đất?
Cây lớn cần thể tích đất lớn hơn nhiều so với hố 1 m³ quen thuộc, nhiều hướng dẫn quốc tế khuyến nghị tới hàng chục mét khối. Thể tích đất càng lớn, tán trưởng thành càng lớn.
Đất cấu trúc là gì?
Là hỗn hợp đá dăm và đất được thiết kế để lèn chặt chịu lực dưới vỉa hè nhưng vẫn có khe cho rễ xuyên qua và phát triển.
Làm sao để cây không làm vỡ vỉa hè?
Cung cấp đủ thể tích đất tơi cho rễ bằng dải trồng liên tục, hố nối ngầm, đất cấu trúc hoặc khung chịu lực, và dùng tấm chắn rễ ở vị trí cần bảo vệ.
Chăm sóc cây mới trồng cần chú ý gì?
Tưới đủ trong mùa khô, chống cọc đúng cách, không trồng quá sâu, phủ gốc giữ ẩm và bảo vệ gốc khỏi xe cộ, nước thải trong ba năm đầu.
