Thang tham gia của Arnstein: lấy ý kiến người dân thật hay làm cho có

Gần như mọi quy trình lập quy hoạch đều có bước lấy ý kiến cộng đồng. Trên giấy, bước này luôn được hoàn thành: có biên bản, có danh sách ký tên, có ảnh chụp hội trường. Nhưng người làm nghề đều biết có những buổi lấy ý kiến mà mọi thứ đã được quyết từ trước, ý kiến người dân được ghi vào biên bản rồi nằm yên ở đó.

Năm 1969, Sherry Arnstein, một người làm chính sách ở Mỹ, công bố bài báo A Ladder of Citizen Participation với một hình ảnh đơn giản: sự tham gia của người dân giống một cái thang tám nấc. Hơn nửa thế kỷ sau, cái thang ấy vẫn là công cụ tốt nhất để tự hỏi một câu khó chịu: buổi lấy ý kiến mình sắp tổ chức đang đứng ở nấc nào?

Tám nấc thang, chia làm ba tầng

Arnstein xếp các nấc từ thấp lên cao theo mức quyền quyết định thực sự mà người dân có được:

Điểm quan trọng nhất của mô hình nằm ở tầng giữa. Arnstein không nói thông báo và tham vấn là vô ích; bà nói chúng là bước cần nhưng chưa đủ. Nếu chỉ dừng ở đó, người dân được nghe và được nói, nhưng không có gì đảm bảo lời họ nói làm thay đổi kết quả.

Bối cảnh ra đời của bài báo cũng giúp hiểu giọng văn gay gắt của nó. Arnstein viết từ kinh nghiệm các chương trình cải tạo đô thị và chống nghèo ở Mỹ thập niên 1960, nơi luật yêu cầu có sự tham gia tối đa khả thi của cư dân, nhưng trên thực tế nhiều chương trình chỉ mời người dân vào để hợp thức hoá. Cái thang vì vậy không phải mô hình học thuật trung tính, mà là một lời cảnh báo: từ ngữ về tham gia rất dễ dùng, còn chia sẻ quyền quyết định thì khó hơn nhiều.

Đọc cái thang cho đúng: những chỗ hay hiểu sai

• Không phải dự án nào cũng phải lên nấc tám. Một tuyến cống chính, một nút giao liên vùng có những quyết định kỹ thuật không thể giao cho từng tổ dân phố. Câu hỏi đúng là: với quyết định này, nấc nào là hợp lý, và mình có đang tuyên bố một nấc cao hơn thực tế không.
• Cái thang đo quyền lực, không đo số lượng người. Một buổi họp hai trăm người có thể vẫn ở nấc ba. Một nhóm làm việc mười người với quyền quyết định thật về thiết kế sân chơi có thể ở nấc sáu.
• Tham gia không đồng nghĩa với đồng thuận. Cộng đồng không phải một khối. Người có nhà mặt đường và người thuê trọ trong ngõ có thể muốn những điều ngược nhau. Thiết kế tham gia tốt làm lộ ra các lợi ích khác nhau, không che chúng đi.
• Mô hình bị phê bình là quá tuyến tính. Các tác giả sau này chỉ ra rằng tham gia có thể khác nhau theo từng giai đoạn của dự án: người dân có thể ở nấc cao khi xác định vấn đề, nhưng ở nấc thấp hơn khi chọn giải pháp kỹ thuật. Điều này hợp lý, miễn là được nói rõ từ đầu.

Dấu hiệu một buổi lấy ý kiến chỉ để cho có

Không cần đọc hồ sơ, chỉ cần quan sát cách tổ chức là đoán được khá nhiều:

1. Thời điểm. Lấy ý kiến khi phương án đã gần chốt, chỉ còn một phương án duy nhất để góp ý.
2. Giờ họp. Họp giữa buổi sáng ngày làm việc, khiến người đi làm, người buôn bán không thể đến.
3. Tài liệu. Bản vẽ kỹ thuật treo tường, ký hiệu dày đặc, không có bản đơn giản cho người không trong nghề.
4. Cách ghi nhận. Biên bản chỉ ghi số người dự và tóm tắt chung chung, không ghi từng ý kiến cụ thể.
5. Không có phản hồi. Sau buổi họp, không ai được báo ý kiến của mình được tiếp thu hay không, vì sao.

Điểm năm là quan trọng nhất. Một quy trình mà người dân không bao giờ biết ý kiến mình đi đâu sẽ dạy họ rằng tham gia là vô ích. Lần sau, hội trường sẽ vắng hơn — và vắng thì lại được hiểu là người dân không quan tâm.

Thiết kế một buổi tham vấn có ích: quy trình sáu bước

Dưới đây là cách tổ chức một buổi lấy ý kiến cho một dự án cải tạo cấp khu phố, kiểu đồ án sinh viên hay dự án nhỏ của địa phương có thể làm được.

1. Viết rõ cái gì còn mở. Trước khi mời ai, nhóm lập quy hoạch tự viết ra: những gì đã cố định (ví dụ lộ giới tuyến đường đã được phê duyệt), những gì còn thay đổi được (vị trí sân chơi, cách tổ chức chỗ đỗ xe, loại cây). Chỉ hỏi người dân về phần còn mở, và nói thẳng phần nào đã cố định.
2. Chọn người, không chỉ chờ người đến. Lập danh sách các nhóm bị ảnh hưởng: hộ mặt đường, hộ trong ngõ, người thuê trọ, người bán hàng, phụ huynh có con nhỏ, người cao tuổi. Nhóm nào khó đến họp thì đi tìm họ: gặp ở chợ, ở cổng trường lúc đón con, ở sân chung buổi tối.
3. Chuẩn bị tài liệu hai lớp. Một lớp cho người không trong nghề: ảnh hiện trạng, phối cảnh, mặt cắt đơn giản có người và xe để thấy tỷ lệ. Một lớp kỹ thuật cho ai muốn đọc kỹ.
4. Hỏi bằng câu cụ thể. Thay vì hỏi “bà con có ý kiến gì”, hỏi “nếu chỉ chọn được một trong hai: thêm chỗ để xe máy hay thêm sân chơi cho trẻ, anh chị chọn gì, vì sao?”. Câu hỏi buộc chọn lựa cho thông tin rõ hơn nhiều so với danh sách mong muốn.
5. Ghi lại từng ý kiến, gắn với vị trí. Dùng bản đồ in khổ lớn và giấy dán để người dân tự đánh dấu chỗ hay ngập, chỗ tối, chỗ trẻ hay chơi. Thông tin gắn vị trí đưa thẳng được vào bản vẽ.
6. Phản hồi bằng văn bản. Sau khi phân tích, lập bảng: ý kiến — tiếp thu hay không — lý do — thể hiện ở đâu trong phương án. Dán bảng này ở nơi công cộng hoặc gửi cho tổ dân phố.

Bảng phản hồi ý kiến: công cụ nhỏ có tác dụng lớn

Mẫu đơn giản mà sinh viên có thể đưa vào phụ lục đồ án:

Cột “không tiếp thu” mới là cột tạo lòng tin. Người dân chấp nhận việc ý kiến không được dùng nếu họ thấy nó đã được cân nhắc nghiêm túc và lý do được nói thẳng.

Đưa tham gia lên nấc cao hơn mà không cần quy trình phức tạp

Ở quy mô khu phố, có vài cách đơn giản để vượt khỏi tầng hình thức:

• Giao ngân sách nhỏ cho cộng đồng quyết. Một phần kinh phí cải tạo dành cho các hạng mục do người dân bỏ phiếu chọn: ghế ngồi, đèn chiếu sáng ngõ, mái che điểm chờ.
• Làm thử trước khi làm thật. Kẻ vạch tạm, đặt chậu cây, ghế tạm trong vài tuần để người dân trải nghiệm rồi góp ý. Phương án điều chỉnh từ trải nghiệm thật thuyết phục hơn nhiều so với từ bản vẽ.
• Đồng quản lý sau khi xây. Một sân chơi do tổ dân phố cùng giữ chìa khoá, cùng lên lịch vệ sinh thường được giữ gìn tốt hơn sân chơi chỉ có đơn vị quản lý từ xa.

Cái thang của Arnstein không đòi người làm quy hoạch phải trao hết quyền. Nó chỉ đòi sự trung thực: gọi đúng tên mức tham gia mình đang làm, và đừng trình bày một buổi thông báo như thể đó là một buổi cùng quyết định.

Câu hỏi thường gặp