Một khu đô thị mới có đường chính rộng tám làn, nhưng giờ cao điểm vẫn ùn tắc ở đúng một nút giao. Một khu phố cũ bên cạnh, đường chỉ rộng bốn đến sáu mét, lại ít khi tắc cứng. Người ta thường đổ cho mật độ, cho ý thức, cho đèn tín hiệu. Nhưng nguyên nhân gốc thường là hình dạng của mạng lưới: khu mới có ít lối ra và mọi chuyến đi buộc phải dồn qua một điểm; khu cũ có hàng chục lựa chọn lộ trình.
Bốn hình dạng cơ bản
| Mạng | Đặc điểm | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Ô cờ | Đường song song và vuông góc, ô phố đều | Nhiều lộ trình thay thế, dễ định hướng, chia lô đơn giản | Đơn điệu nếu ô quá đều; xe đi xuyên khu ở |
| Vành đai – hướng tâm | Các trục toả từ trung tâm, cắt bởi các vành | Tiếp cận trung tâm nhanh, phù hợp tuyến giao thông công cộng hướng tâm | Dồn tải vào lõi; đi vòng giữa hai điểm ngoại vi |
| Xương cá / cây | Trục chính, nhánh vuông góc, nhánh cụt | Yên tĩnh trong nhánh, ít xe xuyên qua | Mọi chuyến đi dồn ra trục chính; đi bộ vòng xa |
| Hữu cơ / bất quy tắc | Theo địa hình, lịch sử, không hình học rõ | Gắn địa hình, tạo không gian phong phú | Khó định hướng, khó bố trí tuyến xe buýt |
Không mạng nào tốt tuyệt đối. Thực tế đô thị là tổ hợp: lõi cũ hữu cơ, khu thời kỳ sau ô cờ, vành đai và trục hướng tâm cấp vùng, khu ở mới dạng cây.
Vì sao mạng dạng cây làm tắc nghẽn
Mạng dạng cây, nơi đường nhánh đổ vào đường gom, đường gom đổ vào trục chính, là kiểu điển hình của nhiều khu ở mới. Ý định tốt: giữ xe khỏi đường nội bộ. Nhưng hệ quả:
- Không có lộ trình thay thế: một vụ va chạm ở nút ra trục chính làm tê liệt cả khu.
- Mọi chuyến đi ngắn cũng lên trục chính: đi mua đồ ở khu bên cạnh cách 300 m đường chim bay phải đi vòng 1,5 km qua trục chính.
- Nút giao chịu tải cực lớn: vì mọi dòng xe tập trung vào ít điểm, nút phải thiết kế rất lớn, và nút càng lớn càng khó cho người đi bộ.
Mạng dày kết nối cao chia tải ra nhiều tuyến nhỏ, mỗi tuyến chịu ít xe hơn, không tuyến nào cần quá rộng.
Đo độ kết nối: ba chỉ số dễ tính
Mật độ nút giao
Số nút giao (điểm gặp của ba đường trở lên, không tính điểm cụt) trên một km². Khu phố cũ đi bộ tốt thường có mật độ nút giao cao, vài trăm nút trên km² là phổ biến. Khu ở kiểu đường cụt ngoại ô thường thấp hơn nhiều.
Tỷ lệ liên kết trên nút
Số đoạn đường (liên kết) chia cho số nút (tính cả nút giao và điểm cụt). Mạng ô cờ lý tưởng có tỷ lệ tiến gần 2; mạng nhiều đường cụt có tỷ lệ gần 1. Các hướng dẫn thiết kế thường coi khoảng 1,4 trở lên là mạng kết nối tốt.
Độ trực tiếp
Chiều dài quãng đường thực tế theo mạng chia cho khoảng cách đường chim bay giữa hai điểm. Giá trị 1,0 là hoàn hảo. Trên 1,5 nghĩa là người đi bộ phải đi vòng hơn 50%, và nhiều người sẽ chọn xe thay vì đi bộ.
Ví dụ tính trên hai sơ đồ
Giả sử hai khu cùng diện tích 25 ha (500 × 500 m):
- Khu A, ô cờ ô phố 100 m: đường chạy mỗi 100 m theo hai hướng, tạo 16 nút giao bên trong, cộng các nút trên biên. Từ một góc tới góc đối diện, đường chim bay khoảng 707 m, đi theo mạng 1.000 m. Độ trực tiếp 1,41, và có hàng trăm lộ trình tương đương.
- Khu B, mạng cây: một trục giữa, bốn đường nhánh mỗi bên, mỗi nhánh kết thúc bằng đường cụt. Hai điểm nằm ở hai nhánh cụt cạnh nhau, chim bay 120 m, nhưng đi theo mạng phải ra trục và vào lại: khoảng 600 m. Độ trực tiếp 5,0.
Sửa rẻ nhất cho khu B: thêm lối đi bộ và xe đạp nối các đầu cụt. Không cần mở đường cho xe; chỉ một lối 3 m cũng đủ đưa độ trực tiếp cho người đi bộ về dưới 1,5.
Phân cấp mạng: cần nhưng đừng cực đoan
Mạng đô thị cần phân cấp: đường cao tốc, trục chính, đường gom, đường nội bộ. Phân cấp giúp tách xe đi xa khỏi khu ở. Nhưng phân cấp quá cứng, nơi đường nội bộ không bao giờ nối với nhau mà chỉ nối lên cấp trên, sinh ra mạng cây với mọi nhược điểm ở trên.
Cách tiếp cận cân bằng: giữ phân cấp về chức năng và tốc độ, nhưng giữ mạng lưới dày về hình học. Đường nội bộ có thể nối với nhau, chỉ cần thiết kế để xe đi chậm: bề rộng hẹp, bó vỉa bán kính nhỏ, cây sát lề.
Lỗi hay gặp khi vẽ mạng đường trong đồ án
- Vẽ đường theo bố cục đẹp trên mặt bằng: trục đối xứng, vòng cung, hình học lớn, mà không kiểm tra kết nối với mạng hiện hữu xung quanh.
- Không nối với đường hiện hữu ở biên: khu mới như hòn đảo, chỉ có hai ba lối ra.
- Nhiều đường cụt để “tạo không gian yên tĩnh” mà không có lối đi bộ xuyên qua.
- Đường quá rộng ở cấp nội bộ: tạo tốc độ cao, người đi bộ khó sang đường.
Áp dụng: chấm điểm mạng đường trong một buổi
- Chọn khung 1 km × 1 km trên bản đồ phương án và khung tương tự ở một khu phố hiện hữu bạn cho là dễ đi bộ.
- Đếm nút giao (không tính điểm cụt), tính mật độ nút giao.
- Đếm liên kết và nút (gồm điểm cụt), tính tỷ lệ liên kết trên nút.
- Chọn ngẫu nhiên mười cặp điểm, đo quãng đường theo mạng và đường chim bay, tính độ trực tiếp trung bình.
- Đặt hai bộ số cạnh nhau. Nếu phương án kém hơn khu hiện hữu ở cả ba chỉ số, hãy thêm liên kết trước khi làm bất cứ thứ gì khác.
Mạng đường là lớp bền nhất của đô thị. Đổi mặt đứng dễ, đổi chức năng dễ, nhưng thêm một con đường vào khu đã xây là việc cực khó. Vì vậy, dành thời gian cho độ kết nối ở giai đoạn phác thảo là khoản đầu tư có lãi nhất của cả đồ án.
Câu hỏi thường gặp
Mạng đường ô cờ có ưu điểm gì?
Mạng ô cờ có nhiều lộ trình thay thế, chia tải giao thông ra nhiều tuyến, dễ định hướng và thuận tiện cho người đi bộ. Nhược điểm là có thể đơn điệu và xe dễ đi xuyên qua khu ở.
Vì sao khu có nhiều đường cụt lại dễ tắc?
Vì mọi chuyến đi, kể cả chuyến ngắn, đều phải dồn ra trục chính qua ít điểm ra vào. Không có lộ trình thay thế nên chỉ một sự cố ở nút giao cũng làm tắc cả khu.
Mật độ nút giao là gì?
Là số nút giao, tức điểm gặp của ba đường trở lên, trên mỗi km². Chỉ số càng cao thì mạng đường càng dày, càng có nhiều lựa chọn lộ trình và thường càng dễ đi bộ.
Độ trực tiếp của lộ trình tính thế nào?
Lấy chiều dài quãng đường thực tế theo mạng chia cho khoảng cách đường chim bay giữa hai điểm. Giá trị càng gần 1 càng tốt; trên 1,5 thường làm người ta ngại đi bộ.
Làm sao cải thiện kết nối cho khu nhiều đường cụt?
Cách rẻ và hiệu quả nhất là mở lối đi bộ và xe đạp nối các đầu đường cụt với nhau hoặc với đường lân cận, không cần mở đường cho ô tô.
