Lấy bản đồ một khu phố cũ vẽ cách đây một thế kỷ, đặt lên ảnh vệ tinh hôm nay. Gần như mọi ngôi nhà đã khác, nhiều nhà đã xây lại hai ba lần. Nhưng các con phố vẫn cong đúng chỗ đó, và ranh giới giữa các thửa đất vẫn chạy theo những đường gần như cũ. Thành phố thay áo liên tục, nhưng bộ xương thì rất khó đổi.
Ngành nghiên cứu bộ xương này gọi là hình thái học đô thị (urban morphology). Nó là nền của mọi quyết định quy hoạch chi tiết, và là kỹ năng phân biệt người đọc được bản đồ với người chỉ nhìn bản đồ.
Ba lớp theo tốc độ thay đổi
Trường phái hình thái học Anh, khởi đầu từ nghiên cứu của nhà địa lý M. R. G. Conzen giữa thế kỷ 20, chia mặt bằng đô thị thành ba thành phần. Chúng khác nhau ở độ bền:
| Lớp | Gồm gì | Tốc độ thay đổi |
|---|---|---|
| Mạng đường | Tuyến phố, ngõ, quảng trường, bề rộng lộ giới | Chậm nhất, có thể hàng trăm năm |
| Mô hình thửa | Cách chia đất thành các thửa: rộng, sâu, hướng | Chậm, thay đổi khi gộp hoặc chia thửa |
| Công trình | Khối nhà trên mỗi thửa | Nhanh nhất, vài chục năm một lần |
Thêm một lớp thứ tư thường được xét riêng là sử dụng đất, thay đổi còn nhanh hơn công trình: cùng một ngôi nhà có thể từ nhà ở thành quán cà phê thành văn phòng trong mười năm.
Hệ quả quan trọng: quyết định về lớp chậm có tác động lâu dài nhất. Một con đường mở sai chỗ, một cách chia thửa quá lớn, sẽ ở lại lâu hơn mọi tòa nhà xây trên đó.
Bản đồ nền–hình: công cụ rẻ nhất, hiệu quả nhất
Bản đồ nền–hình (figure-ground) tô đen toàn bộ công trình, để trắng mọi không gian trống. Kỹ thuật này gắn với bản đồ Rome thế kỷ 18 của Giambattista Nolli, nơi cả không gian công cộng bên trong nhà thờ cũng được để trắng như đường phố.
Nhìn một bản đồ nền–hình, bạn đọc được ngay:
- Mức độ khép kín của phố: khối đen liền thành dải hai bên phố nghĩa là mặt phố liên tục; khối rời rạc nghĩa là phố bị “thủng”.
- Không gian trống là chủ động hay còn sót: quảng trường có hình rõ ràng, hay chỉ là khoảng thừa giữa các khối.
- Hạt công trình (grain): nhiều khối nhỏ hay ít khối lớn.
Mẹo thực hành: vẽ ba khu vực khác nhau ở cùng tỷ lệ, ví dụ 1:5.000, trên ô vuông 500 × 500 m. Đặt cạnh nhau, sự khác biệt về cấu trúc hiện lên rõ hơn mọi đoạn mô tả.
Ô phố: kích thước quyết định rất nhiều
Ô phố (block) là phần đất được bao bởi các con đường. Kích thước ô phố ảnh hưởng tới:
- Khả năng đi bộ: ô nhỏ nghĩa là nhiều ngã rẽ, nhiều lựa chọn đường đi, quãng đường thực tế gần với đường chim bay.
- Mạng giao thông: ô nhỏ cho mạng dày, lưu lượng chia đều; ô lớn dồn xe vào ít trục.
- Linh hoạt phát triển: ô lớn dễ làm dự án lớn nhưng khó chia nhỏ về sau.
Các khu phố đi bộ tốt trong lịch sử thường có ô phố cạnh khoảng 60–120 m. Nhiều khu đô thị mới có ô phố cạnh 200–400 m, bên trong là đường nội bộ đóng hoặc bãi đỗ. Hai khu có thể cùng mật độ dân số nhưng trải nghiệm đi bộ khác hẳn.
Mô hình thửa: lớp bị bỏ quên nhiều nhất
Sinh viên hay vẽ khối nhà mà bỏ qua ranh thửa. Nhưng chính thửa đất quyết định ai xây, xây gì, xây lúc nào.
- Thửa hẹp, sâu (mặt tiền 4–6 m, sâu 15–40 m) tạo ra nhà ống, nhiều chủ sở hữu, mặt phố đa dạng, thay đổi từng nhà một. Phố thay đổi chậm nhưng liên tục.
- Thửa lớn, một chủ tạo ra công trình lớn, mặt phố đồng nhất, thay đổi đột ngột khi cả khối xây lại.
- Thửa bị gộp là dấu hiệu của tái phát triển; khi nhiều thửa nhỏ gộp thành một, nhịp mặt phố mất đi.
Một khu phố sống động thường là khu có nhiều chủ thửa nhỏ, vì mỗi chủ đưa ra quyết định riêng và tạo ra độ đa dạng tự nhiên mà không nhà thiết kế nào vẽ ra được.
Vùng hình thái: chia thành phố theo cấu trúc, không theo địa giới
Khi phân tích một khu vực lớn, hình thái học chia nó thành các vùng hình thái, mỗi vùng có sự đồng nhất về mạng đường, thửa và loại công trình. Ví dụ: lõi phố cũ ô nhỏ thửa hẹp; khu phố thời kỳ quy hoạch ô bàn cờ; khu tập thể nhà bloc; làng đô thị hoá; khu đô thị mới ô lớn.
Ranh giới vùng hình thái hiếm khi trùng ranh phường. Nhưng nó mới là đơn vị hợp lý để đặt quy định: chiều cao, khoảng lùi, mật độ nên khác nhau theo vùng hình thái chứ không theo phường.
Sai lầm thường gặp trong phân tích hình thái
- Vẽ nền–hình với tỷ lệ khác nhau rồi so sánh. Mọi so sánh phải cùng tỷ lệ và cùng khung.
- Chỉ vẽ nhà, quên cây và mặt nước. Ở đô thị nhiệt đới, tán cây và ao hồ là một phần của cấu trúc không gian.
- Không phân biệt không gian công cộng và không gian trống riêng. Sân trong nhà và công viên đều trắng trên nền–hình nhưng chức năng khác hẳn.
- Không đo. Hình thái học là môn định lượng được: kích thước ô, số nút giao trên km², độ sâu thửa trung bình.
Áp dụng: so sánh hai khu phố trong một tuần
Chọn hai khu có vẻ cùng mật độ nhưng cảm giác khác nhau. Với mỗi khu, trong một ô 400 × 400 m:
- Vẽ bản đồ nền–hình tỷ lệ 1:2.000.
- Đếm số nút giao (tính cả ngõ đi được) trong ô.
- Đo cạnh ô phố lớn nhất, nhỏ nhất, trung bình.
- Chọn một đoạn phố 100 m, đếm số thửa có mặt tiền ra phố, số lối vào nhà, số cửa hàng.
- Tính tỷ lệ diện tích phủ công trình trên tổng diện tích ô.
- Viết một trang giải thích vì sao khu này dễ đi bộ hơn khu kia, chỉ dùng các con số vừa đo.
Làm xong bài này, bạn sẽ không còn nói “khu này thân thiện” hay “khu kia lạnh lẽo” một cách cảm tính nữa, mà nói được bằng số: bao nhiêu nút giao, bao nhiêu lối vào trên 100 m. Đó là ngôn ngữ mà hội đồng và người ra quyết định nghe được.
Câu hỏi thường gặp
Hình thái đô thị là gì?
Là nghiên cứu hình dạng vật chất của thành phố qua các thành phần như mạng đường, ô phố, thửa đất và công trình, cùng quá trình chúng hình thành và thay đổi theo thời gian.
Bản đồ nền hình figure-ground dùng để làm gì?
Để thấy quan hệ giữa khối xây dựng và không gian trống. Nó cho biết phố có liên tục không, quảng trường có hình rõ ràng không, và hạt công trình lớn hay nhỏ.
Kích thước ô phố bao nhiêu là tốt cho đi bộ?
Không có con số bắt buộc, nhưng các khu phố đi bộ tốt thường có cạnh ô phố khoảng 60 đến 120 m. Ô phố cạnh vài trăm mét làm quãng đi bộ thực tế dài hơn nhiều so với đường chim bay.
Vì sao thửa đất quan trọng trong quy hoạch?
Vì cách chia thửa quyết định ai xây, xây quy mô nào và phố thay đổi ra sao. Thửa hẹp nhiều chủ tạo mặt phố đa dạng, thửa lớn một chủ tạo công trình đồng nhất.
Vùng hình thái khác đơn vị hành chính thế nào?
Vùng hình thái được xác định bởi sự đồng nhất về mạng đường, thửa và loại công trình, còn đơn vị hành chính theo ranh quản lý. Quy định xây dựng hợp lý hơn khi áp theo vùng hình thái.
