Vì sao vỉa hè bị đào đi đào lại: hào kỹ thuật, cống bể cáp và tuy-nen

Người sống ở đô thị đều quen cảnh này: vỉa hè vừa lát lại đá mới vài tháng thì một đơn vị khác đến cắt một rãnh dài để kéo cáp, vá lại bằng bê tông xám, lệch màu, lồi lõm. Vài tháng sau, đến lượt đơn vị cấp nước đào chỗ khác. Mỗi lần đào là một lần chắn lối đi bộ, một lần bụi, một lần mặt vỉa hè kém đi.

Nguyên nhân không phải sự cẩu thả của từng đơn vị, mà là cách tổ chức: mỗi hệ thống — điện, nước, thoát nước, viễn thông, chiếu sáng, có nơi thêm cả khí đốt và nước nóng — thuộc một chủ sở hữu khác nhau, có kế hoạch đầu tư riêng và tự chôn đường dây của mình. Bài này giải thích ba cách bố trí hạ tầng ngầm và cách chúng thay đổi chuyện đào lên lấp xuống.

Dưới một vỉa hè có những gì

Một tuyến phố đô thị hoàn chỉnh có thể có dưới mặt đất và vỉa hè:

• Cống thoát nước mưa và/hoặc cống thoát nước thải: đường kính lớn nhất, đặt sâu nhất, phải có độ dốc liên tục.
• Ống cấp nước: có áp lực, không cần dốc, nhưng cần độ sâu chôn đủ để chịu tải trọng và tránh va chạm.
• Cáp điện trung thế và hạ thế.
• Cáp viễn thông: cáp quang, cáp đồng của nhiều nhà mạng.
• Cáp chiếu sáng, tín hiệu giao thông, camera.
• Rễ cây: thứ hay bị quên nhưng chiếm không gian thật và cần đất tơi để sống.

Mỗi loại có yêu cầu riêng về độ sâu, khoảng cách an toàn với loại khác, và tần suất cần tiếp cận để sửa chữa hay đấu nối mới. Ví dụ, cáp viễn thông thay đổi, mở rộng liên tục; cống thoát nước thì vài chục năm mới cần can thiệp lớn.

Cách một: chôn trực tiếp

Mỗi đơn vị đào rãnh, đặt đường dây hoặc ống của mình, lấp lại. Đây là cách rẻ nhất cho lần lắp đặt đầu tiên và phổ biến nhất ở đô thị cũ.

Nhược điểm nằm ở chi phí suốt vòng đời:

• Mỗi lần sửa chữa, đấu nối, nâng cấp là một lần đào mặt đường hoặc vỉa hè.
• Không có bản đồ chính xác về vị trí các tuyến cũ, nên đơn vị sau đào trúng đường dây của đơn vị trước là chuyện thường gặp, gây mất điện, mất nước, đứt cáp.
• Vá lại không bao giờ tốt như mặt đường nguyên bản; sau nhiều lần vá, vỉa hè thành mảnh chắp.
• Chi phí xã hội — tắc đường, mất doanh thu của cửa hàng mặt phố, bụi — không nằm trong dự toán của đơn vị đào, nên không ai có động lực giảm.

Cách hai: cống bể cáp và hào kỹ thuật

Một hệ thống ống bảo vệ chôn sẵn chạy dọc tuyến phố, cứ một khoảng lại có hố ga kéo cáp (bể cáp). Các đơn vị điện lực, viễn thông luồn cáp qua ống từ hố này sang hố khác mà không phải đào. Hào kỹ thuật là biến thể có kích thước lớn hơn: một rãnh bê tông có nắp đậy, mở nắp là tiếp cận được đường dây bên trong.

Ưu điểm:

• Thêm cáp mới chỉ cần mở hố ga, không cắt vỉa hè.
• Đường dây được bảo vệ khỏi va chạm và nước.
• Vị trí đường dây được biết rõ.

Những điểm phải tính khi thiết kế:

1. Dự phòng số ống. Số ống phải tính cho nhu cầu tương lai, không chỉ hiện tại. Thiếu ống thì vài năm sau lại phải đào thêm tuyến song song. Thực tế hay làm là chừa thêm ống trống.
2. Khoảng cách hố ga. Quá xa thì khó kéo cáp; quá gần thì tốn chi phí và nắp hố chiếm vỉa hè.
3. Nắp hố ga ngang mặt vỉa hè, chống trơn, không bập bênh. Nắp gồ lên hoặc sụt xuống là nguyên nhân vấp ngã phổ biến.
4. Quyền dùng chung. Ai sở hữu hệ thống ống, các đơn vị thuê chỗ trong ống thế nào, ai bảo trì. Thiếu cơ chế này thì ống chung vẫn bị bỏ trống và các đơn vị quay lại chôn riêng.

Cách ba: tuy-nen kỹ thuật

Tuy-nen kỹ thuật (utility tunnel) là một đường hầm đủ lớn cho người đi lại bên trong, chứa nhiều loại đường dây, đường ống trên giá đỡ. Nhân viên vào kiểm tra, sửa chữa, lắp thêm mà không cần đào mặt đất.

Không phải mọi thứ đều đưa vào tuy-nen được. Cống thoát nước tự chảy cần độ dốc liên tục và cao độ riêng, thường khó khớp với cao độ tuy-nen. Ống khí đốt cần quy định an toàn riêng khi đặt chung không gian kín. Vì thế, tuy-nen thường chứa cáp và ống cấp nước, còn cống thoát nước vẫn đi riêng.

Tuy-nen hợp lý nhất ở những trục chính mật độ cao, nơi chi phí xã hội của mỗi lần đào rất lớn, hoặc ở khu đô thị mới làm đồng bộ từ đầu. Xây tuy-nen dưới phố cũ đang có người ở thì vô cùng đắt và phức tạp.

Thứ tự sắp xếp dưới mặt cắt đường

Dù chọn cách nào, việc xếp các tuyến trên mặt cắt ngang đường cần theo vài nguyên tắc chung:

• Cống tự chảy đặt trước, vì nó bị ràng buộc nhiều nhất về cao độ và độ dốc. Các tuyến khác linh hoạt hơn, xếp sau.
• Tuyến cần tiếp cận thường xuyên đặt nông và gần mép, ưu tiên dưới vỉa hè hoặc dải cây thay vì dưới lòng đường xe chạy, để sửa chữa không chặn xe.
• Ống cấp nước và cống nước thải giữ khoảng cách, và ống cấp nước nên nằm cao hơn cống thải, giảm nguy cơ nhiễm bẩn khi rò rỉ.
• Chừa chỗ cho rễ cây. Hố trồng cây cần một khối đất đủ lớn. Nếu đường dây chiếm hết không gian dưới vỉa hè, cây hoặc chết, hoặc rễ phá ống.
• Khoảng cách an toàn giữa cáp điện và cáp viễn thông theo quy chuẩn hiện hành.

Trong đồ án quy hoạch chi tiết, bản vẽ mặt cắt ngang đường nên thể hiện vị trí các tuyến hạ tầng ngầm này, không chỉ bề rộng làn xe và vỉa hè. Một mặt cắt đẹp trên mặt đất nhưng không xếp được đường dây bên dưới là một mặt cắt chưa xong.

Khi không có bản đồ hạ tầng ngầm đáng tin

Ở nhiều tuyến phố cũ, hồ sơ hoàn công thất lạc hoặc không khớp thực tế. Trước khi thiết kế cải tạo, người làm hạ tầng thường phải tự dựng lại bức tranh dưới mặt đất theo vài lớp thông tin:

1. Thu thập hồ sơ của từng đơn vị: điện lực, cấp nước, thoát nước, các nhà mạng. Mỗi bên chỉ có phần của mình, độ chính xác khác nhau.
2. Quan sát trên mặt đất: nắp hố ga, van, tủ điện, cột đèn, vệt vá trên vỉa hè. Vệt vá thẳng và dài thường đánh dấu một tuyến cáp từng được chôn.
3. Dò bằng thiết bị: máy dò cáp kim loại, radar xuyên đất. Thiết bị cho biết có vật thể ở đâu và sâu khoảng bao nhiêu, nhưng khó xác định chính xác đó là loại gì, nhất là ống nhựa.
4. Đào thăm dò ở vài điểm then chốt, thường là chỗ giao cắt với tuyến mới sẽ làm, để xác nhận vị trí và độ sâu thật.

Kết quả nên được ghi lại theo mức độ tin cậy: tuyến đã xác nhận bằng đào thăm dò, tuyến dò được bằng thiết bị, tuyến chỉ có trên hồ sơ. Ghi rõ mức tin cậy giúp đơn vị thi công biết chỗ nào phải đào tay cẩn thận, chỗ nào có thể dùng máy. Và sau khi thi công xong, phần cập nhật bản đồ phải được coi là một hạng mục nghiệm thu, không phải việc làm thêm khi rảnh.

Giải pháp tổ chức: đào một lần cho nhiều việc

Ngoài giải pháp kỹ thuật, nhiều đô thị giảm việc đào lại bằng cách tổ chức:

1. Lịch đào chung. Các đơn vị đăng ký kế hoạch nhiều năm. Khi một tuyến phố được làm lại, mọi đơn vị có nhu cầu trên tuyến đó phải làm cùng lúc.
2. Thời gian cấm đào. Sau khi một tuyến phố được làm lại, có một khoảng thời gian không cấp phép đào, trừ sự cố khẩn cấp.
3. Bắt đơn vị đào phục hồi đúng chuẩn, đúng vật liệu như trước, có nghiệm thu.
4. Bản đồ hạ tầng ngầm dùng chung. Mọi đơn vị cập nhật vị trí đường dây sau mỗi lần thi công. Đây là nền móng cho mọi giải pháp khác.

Lần sau khi thấy một rãnh mới cắt trên vỉa hè còn mới, đó không chỉ là chuyện của một đơn vị thi công. Đó là dấu hiệu một hệ thống phối hợp đang thiếu, và thứ thiếu thường không phải tiền, mà là bản đồ chung và một người điều phối.

Câu hỏi thường gặp